समाजपरिवर्तनाची राष्ट्रसाधना - अनिरुद्ध देवधर
सत्तापरिवर्तनापलीकडे... समाजपरिवर्तनाची राष्ट्रसाधना !
विजयादशमी हा भारतीय संस्कृतीतील उत्सवाचा दिवस आहे. तो शक्तीच्या जागरणाचा, आत्मपरीक्षणाचा आणि नव्या संकल्पांच्या पूर्तीचा दिवस आहे. अधर्मावर धर्माचा, असत्यावर सत्याचा आणि आसुरी प्रवृत्तींवर दैवी प्रवृत्तींचा विजय, ही या पर्वाची शाश्वत प्रेरणा. मात्र, प्रत्येक विजयादशमी आपल्याला एक मूलभूत प्रश्न विचारते—आपण विजयाचा उत्सव साजरा करतो आहोत, की विजयाला पात्र ठरेल असे समाजजीवन घडविण्याचा प्रयत्नही करतो आहोत ?
नागपूरच्या रेशीमबागेतील विजयादशमी उत्सवात पूज्य डॉ. मोहन भागवत यांच्या भाषणाचा विचार करताना हा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा ठरतो. त्यांच्या विचारांचे मूल्यमापन केवळ समकालीन राजकीय संदर्भांतून करणे म्हणजे भाषणाच्या व्यापक आशयाला मर्यादित करणे होय. राष्ट्रजीवनातील आव्हाने, जागतिक परिस्थिती, सामाजिक विसंगती आणि सांस्कृतिक अस्मितेच्या प्रश्नांवर भाष्य करतानाच त्यांनी समाजाच्या अंतर्गत परिवर्तनाची जी दिशा अधोरेखित केली, तिचा गंभीरपणे विचार होणे आवश्यक आहे.
या भाषणाचा गाभा एका वाक्यात मांडायचा झाल्यास तो असा—राजकारणातून केवळ सत्तापरिवर्तन नव्हे, तर समाजाच्या स्वभावात परिवर्तन घडवणे आणि हे परिवर्तन व्यक्तीच्या दैनंदिन आचरणातून सुरू करणे, हीच राष्ट्रनिर्मितीची खरी दिशा आहे.
राजकारण साधन, राष्ट्रनिर्माण साध्य!
लोकशाहीमध्ये राजकारणाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शासनव्यवस्था, धोरणे, कायदे, आर्थिक विकास आणि राष्ट्रीय सुरक्षेचे प्रश्न यांचा राजकारणाशी अविभाज्य संबंध आहे. सुयोग्य नेतृत्व आणि सक्षम शासन राष्ट्राच्या प्रगतीला गती देऊ शकते. परंतु राजकारण हे राष्ट्रजीवनाचे सर्वस्व नाही. ते राष्ट्राच्या सर्वांगीण उन्नतीसाठी आवश्यक असलेले एक महत्त्वाचे साधन आहे.
सत्ता बदलली म्हणजे समाज बदलला, असे मानणे ही राजकीय प्रक्रियेची मर्यादित समज आहे. सरकार बदलू शकते; धोरणे बदलू शकतात; विकासाची गतीही बदलू शकते. परंतु समाजात स्वार्थ, असहिष्णुता, जातीय संकुचितपणा, कर्तव्यविमुखता आणि सामाजिक अविश्वास कायम राहिला, तर राजकीय बदलांचे परिवर्तनकारी परिणाम मर्यादितच राहतात.
समाजाचा स्वभाव बदलणे हे अधिक मूलभूत आणि दीर्घकालीन कार्य आहे. त्यासाठी व्यक्तीच्या विचारांत, वृत्तीत आणि व्यवहारात परिवर्तन घडवावे लागते. कायद्याने शिस्त लादता येते; पण शिस्तीची अंतःप्रेरणा निर्माण करावी लागते. घोषणांनी एकात्मतेचा पुरस्कार करता येतो; पण परस्परांविषयी आत्मीयता निर्माण करण्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्न करावे लागतात.
म्हणूनच राष्ट्रनिर्मितीचे मूल्यमापन केवळ निवडणुकांतील विजयाने किंवा आर्थिक विकासाच्या आकडेवारीने करता येणार नाही. समाज किती संवेदनशील झाला, नागरिक किती कर्तव्यदक्ष झाले, कुटुंबसंस्था किती सुदृढ झाली आणि विविधतेतून एकात्मतेचा अनुभव किती दृढ झाला, हेही तितकेच महत्त्वाचे निकष आहेत.
राजकारण सत्तेची दिशा ठरवते; समाजाचा स्वभाव राष्ट्राच्या भवितव्याची दिशा ठरवतो.
भारताची शक्ती त्याच्या भौगोलिक विस्तारात किंवा लोकसंख्येच्या विशालतेतच नाही. ती या भूमीने हजारो वर्षांच्या प्रवासात विकसित केलेल्या सांस्कृतिक चेतनेत, जीवनदृष्टीत आणि विविधतेला सामावून घेण्याच्या क्षमतेत आहे.
भाषा, प्रांत, जात, पंथ, उपासना आणि जीवनपद्धती यांतील भिन्नता ही भारतीय समाजाची वस्तुस्थिती आहे. या विविधतेचा आदर राखत समाजामध्ये एकात्मतेची भावना निर्माण करणे, हे राष्ट्रजीवनापुढील महत्त्वाचे आव्हान आहे.
एकात्मता म्हणजे सर्वांनी एकाच पद्धतीने विचार करणे नव्हे. मतभेद असतानाही परस्परांविषयी आदर राखणे, राष्ट्रीय हिताच्या प्रश्नांवर व्यापक सहमती निर्माण करणे आणि व्यक्तिगत अथवा समूहगत हितापेक्षा राष्ट्रहिताला योग्य ते प्राधान्य देणे, ही एकात्मतेची खरी कसोटी आहे.
राष्ट्रवादाची प्रगल्भ संकल्पना कोणाविषयी द्वेष निर्माण करण्यावर आधारलेली नसते. ती स्वतःच्या राष्ट्राविषयी निष्ठा, समाजाविषयी उत्तरदायित्व आणि देशाच्या सामूहिक सामर्थ्याविषयी आत्मविश्वास निर्माण करते. स्वतःच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा अभिमान आणि अन्य परंपरांविषयी सन्मान या परस्परविरोधी गोष्टी नाहीत. उलट, आत्मविश्वासपूर्ण समाजच विविधतेशी अधिक सहजतेने संवाद साधू शकतो.
राष्ट्रीय एकात्मता ही केवळ राजकीय घोषणेतून निर्माण होत नाही. ती परस्परांच्या सुखदुःखांत सहभागी होण्यातून, सामाजिक भेदांच्या भिंती ओलांडण्यातून आणि सामायिक राष्ट्रीय भवितव्याची जाणीव दृढ करण्यातून निर्माण होते.
संघाच्या विचारविश्वात ‘पंच परिवर्तन’ ही संकल्पना समाजजीवनातील परिवर्तनाला ठोस दिशा देणारी आहे. सामाजिक समरसता, कुटुंब प्रबोधन, पर्यावरण संरक्षण, स्वबोधासह स्वदेशीचा आग्रह आणि नागरिक अनुशासन या पाच विषयांकडे स्वतंत्र उपक्रम म्हणून नव्हे, तर एकमेकांना पूरक असलेल्या सामाजिक साधना म्हणून पाहिले पाहिजे.
सामाजिक समरसता ही समाजाच्या आरोग्याची पहिली अट आहे. सामाजिक विषमता, अस्पृश्यता, भेदभाव आणि परस्परांविषयीचा अविश्वास दूर केल्याशिवाय राष्ट्रीय एकात्मता पूर्णत्वाला जाऊ शकत नाही. समरसतेचा अर्थ केवळ व्यासपीठावर समानतेची भाषा बोलणे नाही; तर दैनंदिन जीवनात समान सन्मान आणि आत्मीयतेचा व्यवहार करणे आहे. समाजातील प्रत्येक घटकाला राष्ट्राच्या सामूहिक प्रवासात सहभागी होण्याची संधी आणि प्रतिष्ठा मिळाली पाहिजे.
कुटुंब प्रबोधन हे समाजपरिवर्तनाचे मूलभूत अधिष्ठान आहे. कुटुंब ही संस्कारांची पहिली शाळा आणि व्यक्तिमत्त्वाच्या जडणघडणीचे पहिले केंद्र आहे. परस्परसंवादाचा अभाव, उपभोगवादाचा वाढता प्रभाव, डिजिटल माध्यमांचे व्यसन आणि पिढ्यांमधील वाढते अंतर यांमुळे कुटुंबसंस्थेसमोर नवी आव्हाने उभी राहिली आहेत. घरात संवाद, संवेदनशीलता, वडीलधाऱ्यांविषयी आदर, स्त्री-पुरुषांमधील परस्पर सन्मान आणि मुलांमध्ये कर्तव्यभावना रुजवणे, हे समाजाच्या भविष्यामध्ये केलेले महत्त्वाचे गुंतवणूककार्य आहे.
पर्यावरण संरक्षण ही केवळ वृक्षारोपण किंवा स्वच्छता मोहिमेपुरती मर्यादित बाब नाही. निसर्गाशी असलेले नाते पुनर्स्थापित करणे आणि उपभोगाच्या मर्यादा ओळखणे, ही त्याची व्यापक भूमिका आहे. विकास आवश्यक आहे; परंतु विकासाची किंमत भावी पिढ्यांच्या पर्यावरणीय सुरक्षिततेच्या स्वरूपात मोजली जाऊ नये. वृक्षलागवड, जलसंवर्धन, ऊर्जेचा विवेकी वापर आणि कचरा व्यवस्थापन यांना जीवनशैलीचा भाग बनवणे आवश्यक आहे.
स्वबोध आणि स्वदेशी हे सांस्कृतिक आत्मविश्वासाचे अधिष्ठान आहे. जागतिक ज्ञान, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांचा स्वीकार करताना स्वतःच्या इतिहासाचे, सांस्कृतिक परंपरेचे आणि सामाजिक अनुभवाचे भान टिकवून ठेवणे महत्त्वाचे आहे. स्वदेशी म्हणजे जगापासून अलिप्त राहणे नव्हे; तर स्वतःच्या सामर्थ्यावर उभे राहून जगाशी समतोल आणि सन्मानपूर्ण संबंध प्रस्थापित करणे. आर्थिक आत्मनिर्भरता, स्थानिक कौशल्यांना प्रोत्साहन आणि भारतीय ज्ञानपरंपरेचा विवेकपूर्ण अभ्यास या दिशेने महत्त्वाचे ठरतात.
नागरिक अनुशासन हा या सर्व परिवर्तनांचा व्यवहारातील कस आहे. वाहतुकीचे नियम पाळणे, सार्वजनिक संपत्तीचे रक्षण करणे, स्वच्छता राखणे, कायद्याचा आदर करणे आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडणे या साध्या वाटणाऱ्या कृतींमध्ये राष्ट्रजीवनाची गुणवत्ता दडलेली आहे. देशभक्ती केवळ विशेष प्रसंगी व्यक्त होणारी भावना नसून ती रोजच्या व्यवहारातून सिद्ध होणारी निष्ठा आहे.
पंच परिवर्तनाची खरी शक्ती त्याच्या व्यापकतेत नसून त्याच्या आचरणयोग्यतेत आहे. ते समाजाकडून अशक्य त्यागाची अपेक्षा करत नाही; तर प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या जीवनात आवश्यक बदल घडवून आणण्याची अपेक्षा करते.
राष्ट्रनिर्मितीची प्रक्रिया केवळ संसदेत, मंत्रालयांत किंवा प्रशासकीय यंत्रणेत पूर्ण होत नाही. तिचा पाया घरात घातला जातो, शाळेत विस्तारतो, सामाजिक संस्थांमध्ये दृढ होतो आणि सार्वजनिक जीवनात त्याची परीक्षा होते.
व्यक्तीच्या मनात कर्तव्यभावना नसेल, तर संस्थांचे नियम अपुरे पडतात. कुटुंबात संस्कारांचा अभाव असेल, तर समाजाला मूल्याधिष्ठित नेतृत्वाची उणीव भासते. सामाजिक संबंधांमध्ये विश्वास नसेल, तर विकासाच्या संधी असूनही सामूहिक प्रयत्नांची क्षमता मर्यादित राहते.
यासाठी शासनाची जबाबदारी नाकारता येणार नाही. सक्षम प्रशासन, न्यायव्यवस्था, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि सामाजिक सुरक्षेची व्यवस्था ही आधुनिक राष्ट्राची आवश्यक कर्तव्ये आहेत. मात्र, या व्यवस्था कितीही सक्षम असल्या तरी समाजाच्या सक्रिय सहभागाची जागा त्या घेऊ शकत नाहीत.
समाजाने स्वतःच्या प्रश्नांची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. शिक्षणक्षेत्रात योगदान देणे, व्यसनमुक्तीसाठी प्रयत्न करणे, पर्यावरणाचे संरक्षण करणे, वंचित घटकांना संधी उपलब्ध करून देणे आणि सामाजिक सौहार्द दृढ करणे यांसारख्या कामांत नागरिकांनी पुढाकार घेतला, तर लोकशाही अधिक अर्थपूर्ण होते.
याच संदर्भात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखापद्धतीचे महत्त्व लक्षात येते. नियमित शाखा ही केवळ शारीरिक व्यायामाची किंवा संघटनात्मक शिस्तीची जागा नाही; तिच्यामागील व्यापक संकल्पना व्यक्तीमध्ये संघभावना, आत्मसंयम, परस्परविश्वास आणि समाजासाठी जगण्याची प्रेरणा निर्माण करणे ही आहे. या संस्कारांचे मूल्य शाखेतील उपस्थितीनेच नव्हे, तर समाजजीवनातील त्यांच्या अभिव्यक्तीने सिद्ध होते.
शाखेत विकसित झालेली शिस्त सार्वजनिक जीवनात दिसली, समरसतेचा विचार सामाजिक व्यवहारात उतरला आणि सेवाभावाने समाजातील प्रश्न सोडवण्याची प्रेरणा दिली, तरच संघटनात्मक संस्कारांचे सामाजिक फलित प्राप्त होते.
जागतिक आव्हाने आणि भारताची भूमिका
आजचे जग तंत्रज्ञानातील झपाट्याने होणारे बदल, आर्थिक स्पर्धा, भू-राजकीय तणाव, माहितीच्या प्रसारातील वेग आणि सामाजिक माध्यमांमधून निर्माण होणाऱ्या नव्या आव्हानांना सामोरे जात आहे. या परिस्थितीत राष्ट्रीय सुरक्षा आणि आर्थिक सामर्थ्य जितके आवश्यक आहे, तितकीच समाजाची अंतर्गत स्थिरता आणि वैचारिक सजगता महत्त्वाची आहे.
परकीय हस्तक्षेपाविषयी जागरूकता आवश्यक असली, तरी प्रत्येक अंतर्गत समस्येचे स्पष्टीकरण बाह्य शक्तींमध्ये शोधणे योग्य ठरणार नाही. समाजातील असंतोष, विषमता, अविश्वास आणि संस्थांविषयीची नाराजी यांचे वस्तुनिष्ठ परीक्षण करणेही तितकेच आवश्यक आहे. सजग राष्ट्रवाद स्वतःच्या सामर्थ्याची जाणीव ठेवतो आणि स्वतःच्या उणिवांकडे पाहण्याचे धैर्यही दाखवतो.
भारताला जागतिक स्तरावर प्रभावी भूमिका बजावायची असेल, तर केवळ आर्थिक किंवा लष्करी सामर्थ्य पुरेसे ठरणार नाही. ज्ञाननिर्मिती, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, सांस्कृतिक आत्मविश्वास, सामाजिक न्याय, पर्यावरणीय जबाबदारी आणि मूल्याधिष्ठित सार्वजनिक जीवन या सर्व क्षेत्रांत आपल्याला प्रगती करावी लागेल.
भारताचा विकास केवळ इतर देशांच्या तुलनेत आपले स्थान उंचावण्यापुरता मर्यादित राहू नये. मानवी जीवन अधिक सुसंवादी, समाज अधिक न्यायपूर्ण आणि विकास अधिक संतुलित कसा होईल, याचे उत्तर देण्याची क्षमता भारताने विकसित केली पाहिजे. हीच राष्ट्राच्या सामर्थ्याची अधिक व्यापक कसोटी आहे.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शताब्दी वर्षाच्या संदर्भात या विचारांना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. शंभर वर्षांचा प्रवास हा केवळ इतिहासातील टप्पा नाही; तो आपल्या कार्यपद्धतीचे, सामाजिक योगदानाचे आणि भावी दिशेचे मूल्यमापन करण्याची संधी आहे.
कोणत्याही संघटनेचे यश केवळ तिच्या विस्ताराने, कार्यक्रमांच्या संख्येने किंवा सार्वजनिक उपस्थितीने मोजता येत नाही. तिने समाजात किती विश्वास निर्माण केला, किती सक्षम व्यक्ती घडवल्या, सामाजिक प्रश्न सोडवण्यासाठी किती प्रभावी योगदान दिले आणि व्यापक समाजाला राष्ट्रनिर्मितीच्या कार्याशी किती जोडले, हे अधिक महत्त्वाचे प्रश्न आहेत.
शताब्दीचा खरा उत्सव तेव्हाच साजरा होईल, जेव्हा संघटनेच्या विचारांचे रूपांतर समाजाच्या जीवनमूल्यांत होईल. शाखांची संख्या वाढणे महत्त्वाचे; परंतु शाखांमधून घडणाऱ्या व्यक्तींची सामाजिक परिणामकारकता अधिक महत्त्वाची. संपर्क वाढणे आवश्यक; परंतु त्या संपर्कातून विश्वास, आत्मीयता आणि सहकार्य वाढणे त्याहून आवश्यक.
राष्ट्रनिर्मिती ही कोणत्याही एका संघटनेची मक्तेदारी नाही. समाजातील विविध संस्था, विचारप्रवाह, धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा आणि सेवाभावी व्यक्ती यांच्या योगदानातून राष्ट्राचे सामूहिक जीवन समृद्ध होते. त्यामुळे व्यापक सामाजिक परिवर्तनासाठी संवाद, सहकार्य आणि परस्परविश्वास यांची दारे खुली ठेवणे आवश्यक आहे.
विजयादशमीच्या पर्वाचा अंतिम संदेश आत्मपरीक्षणात दडलेला आहे. रावणदहनाच्या प्रतीकातून आपण वाईट प्रवृत्तींवर विजयाचा संकल्प करतो; पण त्या प्रवृत्ती आपल्या स्वतःच्या वर्तनातही आहेत का, हा प्रश्न विचारण्याचे धैर्य किती जण दाखवतात?
समाजातील भ्रष्टाचाराविषयी बोलताना स्वतःच्या प्रामाणिकपणाची परीक्षा घेणे, अस्वच्छतेवर टीका करताना स्वतःच्या सवयी तपासणे, सामाजिक ऐक्याची अपेक्षा करताना स्वतःच्या पूर्वग्रहांचे परीक्षण करणे आणि राष्ट्राच्या उज्ज्वल भविष्याची स्वप्ने पाहताना वर्तमानातील कर्तव्ये पार पाडणे—हीच परिवर्तनाची खरी सुरुवात आहे.
व्यक्तीच्या आचरणातील बदल क्षुल्लक वाटू शकतो; परंतु त्यातूनच सामाजिक विश्वासाची निर्मिती होते. एका व्यक्तीचा प्रामाणिकपणा दुसऱ्याला प्रेरित करतो. एका कुटुंबातील संस्कार समाजात प्रतिबिंबित होतात. एका परिसरातील सामूहिक प्रयत्न व्यापक परिवर्तनाचा आदर्श बनू शकतात. अशा असंख्य प्रयत्नांतून राष्ट्राचा स्वभाव घडत असतो.
म्हणूनच आज भारतासमोरील आव्हान केवळ कोणत्या विचारसरणीचा किंवा पक्षाचा विजय व्हावा, एवढेच नाही. भारत अधिक सक्षम, संवेदनशील, सुसंस्कृत आणि कर्तव्यदक्ष राष्ट्र कसे बनेल, हा अधिक मूलभूत प्रश्न आहे.
राजकीय सत्ता राष्ट्राच्या प्रवासाला दिशा देऊ शकते; परंतु त्या दिशेने सातत्याने चालण्याची शक्ती समाजाच्या स्वभावातून निर्माण होते. म्हणून राजकीय विजयाचे रूपांतर सामाजिक परिवर्तनात आणि सामाजिक परिवर्तनाचे रूपांतर राष्ट्रीय सामर्थ्यात करणे, ही काळाची गरज आहे.
सत्तापरिवर्तन लोकशाहीचा भाग आहे; समाजपरिवर्तन राष्ट्राची साधना आहे.
आणि या साधनेचे सर्वांत प्रभावी सूत्र असे—व्यक्तीच्या विचारांत विवेक, आचरणात शिस्त, कुटुंबात संस्कार, समाजात समरसता आणि राष्ट्रजीवनात कर्तव्यभावना. या पायावरच समर्थ, समृद्ध आणि आत्मविश्वासपूर्ण भारताची उभारणी होऊ शकते.
विजयादशमीचा खरा विजय हा केवळ बाह्य शत्रूंवर विजय मिळवणे नसून आपल्या अंतर्गत दुर्बलतांवर मात करून समाजाच्या स्वभावात परिवर्तन घडवणे हाच आहे . कारण राष्ट्राचे भविष्य केवळ सत्तेच्या सिंहासनावर लिहिले जात नाही; ते कोट्यवधी नागरिकांच्या दैनंदिन आचरणातून घडत असते.
- अनिरुद्ध देवधर
9822500222
