बाप्पा गेल्यावर आपल्या अंतर्मनात काय उरते ?

अनंत चतुर्दशीचा दिवस आला की वातावरणात एक वेगळीच हुरहूर निर्माण होते. काही दिवस घरात, सार्वजनिक मंडळात किंवा आपल्या परिसरात उत्साहाने विराजमान असलेले बाप्पा आता निरोप घेणार असतात. आरतीचे स्वर, प्रसादाचा सुगंध, सजावटीची लगबग, भेटणारी माणसे आणि उत्सवाचे ते चैतन्य—हे सगळे हळूहळू मागे पडणार असते. मूर्तीचे विसर्जन होते आणि बाह्य स्वरूपातील उत्सव संपतो.

पण त्या क्षणी मनात एक प्रश्न उभा राहतो—बाप्पा गेल्यावर आपल्या अंतर्मनात काय उरते?

गणपती अथर्वशीर्षातील परिचित मंत्र आपण अनेकदा म्हणतो. शब्द ओळखीचे असतात, उच्चार परिचयाचे असतात; परंतु कधी कधी त्याच शब्दांकडे नव्या दृष्टीने पाहिले की त्यांचा अर्थ आपल्याशीच संवाद साधू लागतो.

अथर्वशीर्षात वारंवार येणारा एक शब्द आहे—“त्वम्”.

“त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम्।”

“त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि।”

“त्वमेव केवलं कर्तासि। त्वमेव केवलं धर्तासि। त्वमेव केवलं हर्तासि।”

“त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि।”

“त्वं साक्षादात्मासि नित्यम्।”

या प्रत्येक वाक्यातील “त्वम्” आपल्याला बाहेरच्या देवतेकडे पाहण्याबरोबरच स्वतःकडे पाहण्यास भाग पाडतो. मी कोण आहे? माझी जबाबदारी काय आहे? माझ्या वाट्याला आलेले काम कोण करणार? आणि मी ते काम स्वतःहून स्वीकारणार आहे का? हा स्वतःशी केलेला संवाद म्हणजेच स्व-संवाद.

संघाच्या संदर्भात पाहिले तर हीच जाणीव एका स्वयंसेवकाला कार्यकर्त्याकडे घेऊन जाते. सुरुवातीला आपण एखाद्या कार्यात सहभागी होतो. नंतर त्या कार्याशी आपले नाते निर्माण होते. आणि एका टप्प्यावर मनात प्रश्न निर्माण होतो—“हे कोण करणार?” त्याचे उत्तर बाहेर शोधण्याऐवजी मन म्हणते—“हे मी करू शकतो.”

याच क्षणी कार्यकर्ता निर्माण होण्याची प्रक्रिया सुरू होते.

कार्यकर्तेपण नेहमी मोठ्या जबाबदारीतून किंवा मोठ्या पदातून प्रकट होत नाही. कधी शाखेत नेहमीपेक्षा थोडे लवकर येणे, नवीन आलेल्या कुटुंबाचे आपुलकीने स्वागत करणे, अनुपस्थित असलेल्या स्वयंसेवकाला फोन करून त्याची विचारपूस करणे किंवा कोणत्याही प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता एखादी छोटी जबाबदारी स्वतःहून उचलणे—या छोट्या कृतींमध्ये कार्यकर्तेपणाचे बीज असते.

अथर्वशीर्षातील “त्वमेव केवलं धर्तासि” हा विचार आपल्याला आणखी एका गोष्टीची जाणीव करून देतो—काम सुरू करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच ते सातत्याने टिकवून ठेवणेही महत्त्वाचे आहे. जबाबदारी स्वीकारणे सोपे असते; पण ती संयमाने, सातत्याने आणि चिकाटीने पार पाडणे ही खरी साधना असते. त्यासाठी प्रसिद्धीची गरज नसते. कौतुकाची अपेक्षा नसते. अनेकदा परिणाम लगेच दिसतही नाहीत. तरीही आपण काम करत राहतो. हीच तपस्या.

भारतात आणि अमेरिकेसारख्या दूरच्या देशातही शाखा, सेवा आणि संपर्काचे काम आपल्या नेहमीच्या कौटुंबिक आणि व्यावसायिक जीवनासोबत सुरू ठेवणारे अनेक कार्यकर्ते हेच दाखवून देतात. परिस्थिती वेगळी असली तरी मूल्ये टिकवून ठेवण्याची जिद्द तशीच असते.

या ओळीचा विचार केला तर संघकार्यामध्ये श्रोता होणे किती महत्त्वाचे आहे हे लक्षात येते. विशेषतः संपर्काच्या वेळी आपण फक्त आपले म्हणणे सांगण्यासाठी गेलो, तर तो खरा संपर्क ठरत नाही. समोरच्या व्यक्तीचे म्हणणे ऐकणे, त्याची परिस्थिती समजून घेणे, त्याच्या कुटुंबातील अडचणी जाणून घेणे आणि त्याच्या मनातील भावना समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे—यातून आत्मीयता निर्माण होते.

संपर्काचा अर्थ केवळ संख्या वाढवणे नाही. तो माणसाशी माणसाचे नाते जोडण्याचा प्रयत्न आहे. आत्मीयता, शुद्ध सात्त्विक प्रेम आणि विश्वास या गोष्टींवर तो उभा असतो.

अथर्वशीर्षातील “ऋतं वच्मि। सत्यं वच्मि।” हे शब्द आपल्याला आपल्या आचरणाकडे पाहायला सांगतात. आपण जे बोलतो आणि जे जगतो यामध्ये सुसंगती आहे का? आपल्या शब्दांवर लोकांचा विश्वास का बसावा? याचे उत्तर आपल्या चारित्र्यात असते. विश्वास हा एका दिवसात निर्माण होत नाही. तो आपल्या सातत्यपूर्ण आचरणातून निर्माण होतो. आपण जे सांगतो ते स्वतःच्या जीवनात पाळतो का, आपले शब्द आणि कृती यांच्यात अंतर आहे का, यावर आपली विश्वासार्हता ठरते.

वर्ग आणि बौद्धिकांमध्ये आपण डॉक्टरजींच्या जीवनातील अनेक प्रसंग ऐकतो. त्यातील एक प्रसंग—कठीण प्रवास करून रात्री उशिरा नागपुरात परतल्यानंतरही दुसऱ्या दिवशी सकाळच्या नियोजित कार्यक्रमाला डॉक्टरजी उपस्थित राहिले.त्यांनी वेळेचे महत्त्व किंवा बांधिलकी यावर वेगळे भाषण केले नाही. त्यांची उपस्थितीच त्यांचा संदेश होती.

गणेशोत्सवात काही दिवस घरात किंवा परिसरात उत्सवाचे वातावरण असते. आरती, सजावट, प्रसाद, मिरवणूक आणि शेवटी अनंत चतुर्दशीचे विसर्जन—या सगळ्याचा एक ठरावीक शेवट असतो. मूर्ती जाते. सजावट उतरते. आवाज थांबतात. उत्सवाचे बाह्य रूप संपते.

पण साधना संपत नाही.

जबाबदारी, संयम, सातत्य, ऐकण्याची वृत्ती, आत्मीयता आणि “ऋतं वच्मि। सत्यं वच्मि।” या भावनेतून जगण्याचा प्रयत्न—या गोष्टी आपल्या अंतर्मनात उरायला हव्यात.

संघकार्याचाही हाच अर्थ आहे. शाखेत जे शिकतो ते शाखेच्या वेळेपुरते किंवा शाखास्थानापुरते मर्यादित राहू नये. ते आपल्या घरात, कामाच्या ठिकाणी आणि आपल्या नातेसंबंधांमध्ये दिसले पाहिजे.

दक्ष म्हणजे केवळ एखाद्या कार्यक्रमातील आज्ञा नाही; तर जीवनात सजग आणि सावध राहण्याची वृत्ती.

संपर्क म्हणजे केवळ एखाद्याशी भेट घेणे नाही; तर त्याच्याबद्दल मनापासून काळजी वाटणे.

त्याग म्हणजे केवळ मोठे बलिदान नव्हे; तर भगवा ध्वज समोर ठेवून आपल्या छोट्या-छोट्या स्वार्थांवर मात करण्याची तयारी.

अशा प्रकारे शाखा हळूहळू एक कार्यक्रम न राहता संस्कार बनते.

गणेशोत्सव आपल्याला स्वतःवर काम करण्याची एक संधी देतो. दरवर्षी काहीतरी नवीन शिकण्याची, स्वतःमध्ये एखादा छोटासा बदल घडवून आणण्याची आणि त्या बदलाला आपल्या जीवनाचा भाग बनवण्याची संधी.

पुढच्या वर्षी जेव्हा बाप्पा पुन्हा येतील, तेव्हा आपण स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारू शकतो—

“या एका वर्षात मी एखादा विचार थोडा अधिक प्रामाणिकपणे जगण्याचा प्रयत्न केला का?”

कदाचित उत्तर पूर्णपणे होकारार्थी नसेल. पण प्रयत्न झाला असेल, तर तीच साधनेची सुरुवात आहे.

कारण हा प्रवास बाहेरचा नसून आतला आहे.

“त्वम्” हा शब्द शांतपणे आपल्या “अहम्” ला काहीतरी विचारत राहतो – तू काय करणार आहेस? तुझी जबाबदारी कोण घेणार? तुझ्या कृतीतून तुझे मूल्य कसे दिसणार?

म्हणूनच गणपतीचे विसर्जन हा केवळ एका उत्सवाचा शेवट नाही.तो पुढील एका वर्षाच्या साधनेची सुरुवात आहे.

बाप्पाची पार्थिव मूर्ती पाण्यात विलीन होते; पण त्यांनी आपल्या मनात जागवलेली जाणीव, जबाबदारी, संयम, आत्मीयता, ऐकण्याची वृत्ती आणि सत्यनिष्ठ आचरण आपल्या जीवनात टिकून राहिले, तर खरे तर बाप्पा आपल्या अंतर्मनातच कायम राहतात. आणि मग “त्वं साक्षादात्मासि नित्यम्।" या ओळीचा प्रत्यय येतो. 

(पुष्पहास हडप, एडिसन, न्यूजर्सी अमेरिका यांनी लिहिलेल्या मूळ इंग्रजी लेखाचा भावानुवाद ... )