भगव्या ध्वजातून उलगडणारे गुरुतत्व...
भारतीय संस्कृती आणि अध्यात्मपरंपरेत 'गुरु' ही केवळ मानवी काया किंवा भौतिक देह नसून ती अज्ञानरूपी अंधकाराकडून ज्ञानरूपी प्रकाशाकडे नेणारी एक देहातीत, शाश्वत आणि वैश्विक चैतन्यशक्ती आहे. संस्कृत परंपरेनुसार 'गु' म्हणजे अंधकार आणि 'रु' म्हणजे तो अंधकार दूर करणारा प्रकाश; यावरून अज्ञानाचा परिहार करून जीवात ईश्वरी अंशाची जागृती घडवून आणणारे कार्यशील तत्त्व म्हणजेच गुरुतत्व होय. मानवी इतिहास साक्षी आहे की, व्यक्ती कितीही महान, पराक्रमी किंवा अवतारी असली तरी तिचा भौतिक देह नश्वर आणि कालमर्यादेने बद्ध असतो. मानवी स्वभावात कालांतराने कमतरता निर्माण होऊ शकतात किंवा शरीरधर्मामुळे सद्गुणांचा क्षय होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. याउलट, पावन प्रतीके आणि वैचारिक मूल्ये ही काल-स्थळाच्या मर्यादा ओलांडून सदैव अविकारी व चिरंतन राहतात. याच तत्त्वनिष्ठेचा आणि देहातीत पूजेचा सर्वोच्च आविष्कार भारतीय परंपरेत 'भगव्या ध्वजात' पाहायला मिळतो, जिथे एक ध्वज केवळ कापडाचा तुकडा वा भौगोलिक निशाण न राहता, त्याग, तप, शौर्य आणि सेवेचे प्रत्यक्ष गुरुपीठ बनतो.
भारतीय दर्शनशास्त्रानुसार गुरु ही कोणतीही व्यक्ती नसून ती संपूर्ण सृष्टीत व्यापून राहिलेली एक अखंड जाणीव आहे. "अखंड मंडलाकारं व्याप्तं येन चराचरम्" या श्लोकातील संकल्पनेनुसार, निसर्ग, समाज आणि परमेश्वरी शक्ती यांच्यातील परस्परसंबंधाची अनुभूती ज्याच्या साक्षात्काराने होते, तेच खरे गुरुतत्व होय. मानवी देह धारण केलेल्या आचार्यांबद्दल किंवा गुरूंबद्दल आदर असणे स्वाभाविक असले, तरी व्यक्तीच्या मर्यादांमुळे तिच्यावर पूर्णपणे अवलंबून राहणे धोक्याचे ठरू शकते. व्यक्ती पतित होऊ शकते, परंतु अमर तत्त्व आणि पावन प्रतीक कधीही पतित होत नाही.
भगवा ध्वज हा याच अमर तत्त्वज्ञानाचे जिवंत द्योतक मानला गेला आहे. या ध्वजाच्या सन्मुख उभे राहिल्यावर मानवी मनात कोणत्याही एका मानवी आकृतीची मर्यादा येत नाही, तर मानवी जीवन मूल्यांचा, तपाचा, युगायुगांच्या संस्कृतीचा आणि ऋषीमुनींच्या चिंतनाचा संपूर्ण पट उघडतो. ध्वजाचे गुरुत्व हे माणसाला स्वार्थाकडून परमार्थाकडे आणि व्यष्टीकडून समष्टीकडे नेणारे मार्गदर्शन करते.
भगव्या ध्वजाची परंपरा अर्वाचीन नसून ती वैदिक परंपरेच्या प्राचीन मुळांशी जोडलेली आहे. वेदांमध्ये "अरुणः सन्तु केतवः" असे वर्णन आढळते, ज्यातून उगवत्या सूर्याच्या तांबड्या-केशरी रंगाच्या ध्वजांचा स्पष्ट निर्देश होतो. प्राचीन काळातील चक्रवर्ती सम्राटांपासून ते ऋषीमुनींच्या आश्रमांपर्यंत हाच भगवा ध्वज धर्माचे आणि विजिगीषू वृत्तीचे प्रतीक म्हणून फडकवला जात असे.
भगव्या ध्वजाचे स्वरूप आणि त्याची भौतिक भूमिती सूक्ष्म आध्यात्मिक विचारांवर आधारित आहे. हा ध्वज सामान्य आयताकृती ध्वजांपेक्षा वेगळा, म्हणजेच द्वित्रिभुजाकृती (दोन त्रिकोण असलेला) असतो. हे दोन त्रिकोण प्रत्यक्ष यज्ञकुंडातील धगधगत्या अग्निशिखांचे प्रतिनिधित्व करतात. भारतीय संस्कृतीत यज्ञाला श्रेष्ठतम कर्म मानले गेले असून, त्यात स्वाहाकार आणि आत्मसमर्पणाची भावना अंतर्भूत असते. ध्वजातील वरचा त्रिकोण खालच्या त्रिकोणापेक्षा काहीसा लहान असतो. ही रचना अग्नीच्या ऊर्ध्वगामी ज्वाळा दर्शवते, जी मानवी चेतनेने खालच्या तमो आणि रजो गुणांमधून वरच्या सत्त्व गुणांकडे ऊर्ध्वगमन करावे, असा अमूर्त संदेश देते.
उगवत्या सूर्याचा भगवा किंवा केसरिया रंग अधर्माचा व अज्ञानाचा अंधकार दूर करून ज्ञानाचा आणि शौर्याचा प्रकाश पसरवण्याची प्रेरणा देतो. निसर्गशास्त्र आणि प्रगत रंग उपचारांनुसार (Color Therapy), सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळचा हा भगवा रंग निसर्गात नवचैतन्य आणि पुनरुत्थानाची ऊर्जा निर्माण करतो. सूर्य ज्याप्रमाणे स्वतः जळून जगाला प्रकाश देतो, तसेच स्वतःचे जीवन समाजासाठी समर्पित करण्याचा धडा हा रंग देतो.
भारतीय इतिहासाच्या पटावर भगव्या ध्वजाने भक्ती आणि शक्ती या दोन भिन्न मानल्या जाणाऱ्या आध्यात्मिक धारांचा अभूतपूर्व संगम घडवून आणला आहे. तेराव्या शतकापासून वारकरी संप्रदायाने भागवत धर्माची भगवी पताका आपल्या खांद्यावर पेलून अध्यात्मिक लोकशाहीची पायाभरणी केली. संत ज्ञानेश्वरांपासून ते संत तुकारामांपर्यंतच्या सकल संतांनी या भगव्या पताकेच्या छायेखाली तत्कालीन समाजरचनेतील तळागाळातील लोकांना एकत्र आणले. वारीतील ही भगवी पताका केवळ एक निशाण नसून संसारातील दुःख, भय आणि मोह यांच्यावर मिळवलेल्या विजयाचा विजयध्वज मानली जाते.
याच भक्तीच्या भगव्या पताकेला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आणि त्यांच्या आधी शहाजीराजांनी राष्ट्ररक्षणासाठी लढणाऱ्या शक्तीच्या ध्वजात रूपांतरित केले. शहाजीराजांच्या काळात पुणे व सुपे जहागिरीत फडकणारे भगवे निशाण पुढे छत्रपती शिवरायांच्या स्वराज्याचा मानबिंदू बनले. समर्थ रामदास स्वामी आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या नात्यातील राज्यार्पणाच्या ऐतिहासिक प्रसंगातूनही भगव्या ध्वजाचे स्थान अधोरेखित होते; जिथे राज्य हे वैयक्तिक उपभोगासाठी नसून
धर्म आणि रक्षणार्थ भगव्या ध्वजाला साक्ष ठेवून चालवायचे असते, हा विचार दृढ झाला. मराठ्यांच्या पराक्रमाने हाच ध्वज अटकेपार फडकून संपूर्ण दक्षिण आशियाला सुरक्षितता प्रदान करता झाला.
विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, १९२५ मध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना करताना संस्थापक डॉ. केशवराव बलिराम हेडगेवार यांनी कोणत्याही मानवी व्यक्तीला गुरुस्थानी न बसवता परमपवित्र भगव्या ध्वजाला गुरु म्हणून प्रस्थापित केले. १९२८ मधील पहिल्या अधिकृत गुरुपूजन उत्सवाच्या वेळी त्यांनी स्पष्ट केले होते की, मानवी जीवन कितीही महान असले तरी व्यक्ती परिपूर्ण असू शकत नाही. छत्रपती शिवाजी महाराजांसारखा असामान्य महापुरुषही दुर्मिळ आहे, परंतु व्यक्तीऐवजी अमर आणि अविकारी तत्त्वाची पूजा करणे हे अधिक श्रेयस्कर ठरते. या विचारातूनच संघात भगव्या ध्वजाला 'गुरु' मानून दरवर्षी आषाढ पूर्णिमेला (गुरुपूर्णिमेला) ध्वजपूजन व समर्पण केले जाते.
गुरुपूर्णिमेचा कार्यक्रम हा याच अहंकार-निर्मूलनाचा आणि निःस्वार्थ सेवेचा भाग आहे. स्वयंसेवक वर्षातून एकदा ध्वजासमोर आपले मनोभावे समर्पण करतात. "इदं न मम" (हे माझे नाही, राष्ट्राचे आहे) या समर्पणाच्या भावनेचा हुंकार असतो.
भगव्या ध्वजातून उलगडणारे गुरुतत्व मानवी आणि राष्ट्रीय जीवनावर तीन मुख्य पातळ्यांवर सखोल परिणाम साधते:
अध्यात्मिक पातळीवर, भगवा ध्वज साधकाला जड जगाकडून सूक्ष्माकडे जाण्याची दिशा देतो. यज्ञज्वालेचा रंग असल्यामुळे तो साधकाच्या अंतःकरणात काम, क्रोध आणि स्वार्थाचा दाह करून आत्मज्ञानाची ज्योत पेटवतो. सांस्कृतिक पातळीवर, हा ध्वज भारताच्या विविधतेला एका सूत्रात गुंफणारा दुवा ठरतो. उत्तर भारतातील आखाड्यांपासून ते दक्षिण भारतातील विजयनगर साम्राज्यापर्यंत आणि वारकऱ्यांच्या दिंडीपासून ते सैनिकांच्या सीमावर्ती तळांपर्यंत भगवा ध्वज हा भारतीय सांस्कृतिक अस्मितेचे सर्वमान्य प्रतीक बनून राहिला आहे. सामाजिक व राष्ट्रीय पातळीवर, ध्वजाला गुरु मानल्याने संघटनेत किंवा समाजात व्यक्तिनिष्ठेऐवजी ध्येयनिष्ठा निर्माण होते. जेव्हा एखादा समाज तत्त्वाला मानून कार्य करतो, तेव्हा त्याची वाटचाल कालौघातही स्थिर आणि शिस्तबद्ध राहते.
"भगव्या ध्वजातून उलगडणारे गुरुतत्व" हा विषय भगव्या ध्वजाच्या धार्मिक सन्माना सोबतच, तो भारतीय तत्त्वज्ञानातील सर्वोच्च अशा 'देहातीत तत्त्वपूजेचा' पुनरुच्चार आहे. मानवी जीवनाची स्खलनशीलता लक्षात घेऊन ऋषीमुनींपासून ते आधुनिक विचारवंतांपर्यंत सर्वांनीच प्रतीकांच्या माध्यमातून चिरंतन मूल्यांची पूजा करण्याची वाट दाखवली आहे. भगवा ध्वज हा त्याग, तप, शौर्य, सेवा आणि आत्मज्ञानाचा असा जिवंत अक्षयकोश आहे, जो मानवी चेतनेला अंधकाराकडून प्रकाशाकडे नेण्याचे कार्य अखंडपणे करत राहील.
श्रीकांत भास्कर तिजारे
९४२३३८३९६६
