विरोधाचे वादळ, संवादाचे वादळ आणि ‘वसुधैव कुटुंबकम्’चा एल्गार: डॉ. मोहन भागवतांच्या भाषणाने बदलणारा जागतिक दृष्टिकोन

विरोधाचे वादळ, संवादाचे वादळ आणि ‘वसुधैव कुटुंबकम्’चा एल्गार: डॉ. मोहन भागवतांच्या भाषणाने बदलणारा जागतिक दृष्टिकोन

न्यूयॉर्कच्या मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमध्ये घडलेला तो प्रसंग केवळ एका भाषणाचा किंवा कार्यक्रमाचा भाग नव्हता; ती दोन परस्परविरोधी विचारसरणी आणि वैश्विक दृष्टिकोन समोरासमोर येण्याची ऐतिहासिक घटना होती. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत यांच्या अमेरिका दौऱ्यावरून निर्माण झालेला वाद, व्हिसा रद्द करण्याची झालेली मागणी आणि प्रत्यक्षात हजारो हिंदू-अमेरिकन नागरिकांच्या उपस्थितीत झालेला ‘युनिव्हर्सल वननेस सेलिब्रेशन’चा भव्य कार्यक्रम—या सगळ्या घडामोडींनी जागतिक पटलावर संघाच्या भूमिकेबद्दल एक नवी चर्चा सुरू केली आहे.

​अमेरिकेत कार्यक्रम आयोजित होण्यापूर्वी काही स्थानिक राजकीय नेते आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी संघाच्या विचारसरणीवर तीव्र टीका केली. विरोधकांनी संघाची प्रतिमा अल्पसंख्याकांच्या विरोधात असणारी आणि संकुचित राष्ट्रवादाचा पुरस्कार करणारी संस्था अशी रंगवण्याचा प्रयत्न केला. परंतु, सर्व विरोधांचे वादळ बाजूला सारून जेव्हा डॉ. मोहनजी भागवत मंचावर उभे राहिले, तेव्हा त्यांनी मांडलेले विचार केवळ विरोधकांना उत्तर देणारे नव्हते, तर संघाविषयीच्या अनेक आंतरराष्ट्रीय गैरसमजांना छेद देणारे ठरले.

​भागवतांनी अमेरिकेत मांडलेली भूमिका ही भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या आणि ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ या सनातन मूल्यांच्या गाभ्याला स्पर्श करणारी होती. अमेरिकेने स्वीकारलेली बहुसंस्कृतीवादाची (Pluralism) संकल्पना आणि भारताच्या रक्तामध्ये असणारी ‘विविधतेतील एकता’ यांतील सूक्ष्म फरक त्यांनी अत्यंत स्पष्टपणे अधोरेखित केला. सत्य एकच आहे आणि तिथपर्यंत पोहोचण्याचे मार्ग भिन्न असू शकतात, ही भारतीय जीवनदृष्टी केवळ भारतापुरती मर्यादित नसून संपूर्ण विश्वाला जोडणारा धागा आहे, हा संदेश त्यांनी मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधून जगाला दिला.

​या भाषणातील सर्वात महत्त्वाचा आणि लक्षवेधी भाग म्हणजे भारतातील मुस्लिमांबद्दल आणि सर्वसमावेशकतेबद्दल त्यांनी केलेले ठाम विधान. "भारतात मुस्लिमांना स्थान नाही असे मानणारा व्यक्ती खऱ्या अर्थाने हिंदू असूच शकत नाही," या त्यांच्या शब्दांनी संघावर होणाऱ्या बहुसंख्याकवादाच्या आरोपांची धार पुरती बोथट केली. संघ हा कोणत्याही विशिष्ट समुदायाचा द्वेष करणारा नसून, सर्व ओळखींना सामावून घेणारा आणि जगाला एका कुटुंबाच्या स्वरूपात पाहणारा विचार आहे, हे त्यांनी आंतरराष्ट्रीय मंचावरून स्पष्ट केले.

​तसेच, परदेशात स्थायिक झालेल्या भारतीयांना त्यांनी दिलेला सल्ला अत्यंत परिपक्व आणि राष्ट्रधर्माला साजेसा होता. ज्या देशात तुम्ही राहता, जी तुमची कर्मभूमी आहे, तिच्याशी सदैव प्रामाणिक राहा आणि त्याच वेळी आपल्या मातृभूमीची आणि संस्कृतीची नाळ तुटू देऊ नका, ही त्यांची हाक हिंदू-अमेरिकन समुदायामध्ये आत्मसन्मान आणि जबाबदारीची नवी जाणीव निर्माण करणारी ठरली.

​हा दौरा आणि डॉ. भागवत यांचे भाषण म्हणजेच संघाची जागतिक प्रतिमा रातोरात बदलेल का, हा प्रश्न कायम राहू शकतो. राजकीय हेतूने प्रेरित असणारे विरोधक कदाचित आजही आपल्या भूमिकांवर ठाम राहतील; परंतु न्यू यॉर्कमधील या अभूतपूर्व प्रतिसादाने एक गोष्ट निश्चित केली आहे. संघाला केवळ बाहेरून ऐकलेल्या आणि पसरवलेल्या कथांवरून पारखणाऱ्या जागतिक समुदायाला आता संघाचा मूळ आणि उदात्त विचार थेट ऐकायला मिळाला आहे. विरोधकांच्या टीकेला प्रति-टीकेने उत्तर न देता, वैश्विक बंधुत्व आणि सर्वसमावेशकतेच्या विचाराने दिलेले हे उत्तर अमेरिकेतीलच नव्हे, तर जगभरातील संघाविषयीचा नकारात्मक दृष्टिकोन बदलण्यासाठी मैलाचा दगड ठरेल यात शंका नाही.

अमोल तपासे, नागपूर