युवा आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ - श्री रणदीप बिसने
युवा आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ
संस्कार, संघटन आणि समाजपरिवर्तनाचा प्रवास
१. प्रस्तावना : युवा म्हणजे राष्ट्राची शक्ती
युवा हा कोणत्याही राष्ट्राचा वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ असतो. युवकांच्या विचारांतून समाजाची दिशा ठरते, त्यांच्या कर्तृत्वातून राष्ट्राची प्रगती घडते आणि त्यांच्या चारित्र्यातून देशाच्या संस्कृतीचे प्रतिबिंब उमटते. युवकांमध्ये प्रचंड ऊर्जा, कल्पकता, साहस, जिज्ञासा आणि काहीतरी नवीन करण्याची क्षमता असते. या ऊर्जेला योग्य दिशा मिळाली, तर ती समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन बनते; मात्र योग्य मार्गदर्शनाचा अभाव असेल, तर हीच ऊर्जा भरकटण्याची शक्यताही असते.
आजचा युवक तंत्रज्ञान, विज्ञान, शिक्षण, उद्योग, क्रीडा, संशोधन आणि सामाजिक क्षेत्रांत नवनवीन संधी शोधत आहे. जग झपाट्याने बदलत असताना त्याच्यासमोर स्पर्धा, मानसिक ताण, व्यसनाधीनता, डिजिटल माध्यमांचे आकर्षण आणि मूल्यांतील संभ्रम अशी अनेक आव्हाने आहेत. त्यामुळे युवकांना केवळ शैक्षणिक ज्ञान देणे पुरेसे नाही; त्यांच्यात चारित्र्य, शिस्त, आत्मविश्वास, सामाजिक बांधिलकी आणि राष्ट्रभावना विकसित होणेही आवश्यक आहे.
याच संदर्भात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची कार्यपद्धती, विशेषतः दैनंदिन शाखा, युवकांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाच्या दृष्टीने अभ्यासण्यासारखी आहे. व्यक्ती घडविणे, व्यक्तींना परस्परांशी जोडणे आणि त्या माध्यमातून समाजासाठी कार्य करणारी शक्ती उभी करणे, हा या कार्यपद्धतीचा महत्त्वाचा पैलू आहे.
२. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची तात्त्विक भूमिका
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्याचा केंद्रबिंदू व्यक्तिनिर्माण आणि समाजसंघटन हा आहे. राष्ट्र म्हणजे केवळ भौगोलिक सीमा नव्हे; तर त्या भूमीशी जोडलेला समाज, त्याची संस्कृती, परंपरा, जीवनमूल्ये आणि सामूहिक आकांक्षा यांचा एकात्म भाव होय. या भावनेतून समाजाप्रती आपले कर्तव्य ओळखणारी व्यक्ती निर्माण करणे, हे संघाच्या कार्यपद्धतीचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट मानले जाते.
संघाच्या दृष्टीने राष्ट्रकार्य म्हणजे केवळ घोषणा देणे किंवा विशिष्ट प्रसंगी उत्साह व्यक्त करणे नव्हे. तर दैनंदिन जीवनात शिस्त पाळणे, स्वतःच्या जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडणे, समाजातील लोकांशी आत्मीयतेचे संबंध निर्माण करणे आणि गरज पडेल तेव्हा निःस्वार्थपणे मदतीसाठी पुढे येणे, ही राष्ट्रभावनेची व्यावहारिक रूपे आहेत.
युवकांमध्ये देशप्रेमाची भावना असणे महत्त्वाचे आहेच; परंतु त्या भावनेला कर्तव्याची जोड मिळणे त्याहून महत्त्वाचे आहे. देशासाठी काहीतरी करण्याची इच्छा असणाऱ्या युवकाने प्रथम स्वतःला सक्षम बनवावे, स्वतःच्या गुणदोषांची जाणीव ठेवावी, ज्ञान आणि कौशल्ये विकसित करावीत आणि समाजाच्या गरजा समजून घ्याव्यात. भावनेचे कृतीत रूपांतर झाले, तरच समाजजीवनात सकारात्मक बदल घडू शकतो.
३. शाखा : संघकार्याचा प्राण आणि व्यक्तिनिर्माणाची प्रयोगशाळा
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्यपद्धतीमध्ये शाखेला महत्त्वाचे स्थान आहे. शाखा म्हणजे केवळ ठरावीक वेळेला मैदानावर जमणे नव्हे. ती नियमितता, शारीरिक सक्रियता, बौद्धिक विकास, सामूहिकता, शिस्त आणि परस्परविश्वास यांचा अनुभव देणारी एक प्रक्रिया आहे.
शाखेत विविध वयोगटांतील स्वयंसेवक एकत्र येतात. ते खेळतात, व्यायाम करतात, प्रार्थना म्हणतात, देशभक्तिपर गीते गातात, बौद्धिक चर्चा करतात आणि विविध उपक्रमांत सहभागी होतात. या कृती वरकरणी साध्या वाटल्या, तरी त्यातून व्यक्तीच्या स्वभावावर आणि वर्तनावर परिणाम घडविणाऱ्या सवयी विकसित होऊ शकतात.
शाखेतील नियमित उपस्थितीमुळे वेळेचे महत्त्व समजते. सामूहिक खेळांतून संघभावना आणि नियमांचे पालन करण्याची वृत्ती विकसित होते. गटात काम करताना स्वतःच्या मताबरोबर इतरांचे मतही समजून घ्यावे लागते. एखादी जबाबदारी मिळाल्यावर ती पूर्ण करण्याची सवय लागते. नेतृत्वाची संधी मिळाल्यावर निर्णयक्षमता वाढते, तर इतरांच्या नेतृत्वाखाली काम करताना सहकार्य आणि संयम शिकता येतो.
अशा प्रकारे शाखा ही व्यक्तीला केवळ कार्यक्रमांत सहभागी करून घेणारी जागा नसून स्वतःला समजून घेण्याची, स्वतःच्या मर्यादा ओळखण्याची आणि त्या सुधारण्याची संधी देणारी प्रक्रिया ठरू शकते.
४. बालवयातील संस्कार : शिशु शाखेचे महत्त्व
व्यक्तिमत्त्व विकासाची पायाभरणी बालपणात होते. या काळात मुलांना मिळणारे अनुभव, सवयी, कौतुक, शिस्त आणि सहवास त्यांच्या पुढील आयुष्यावर प्रभाव टाकतात. त्यामुळे बालवयात आनंददायी वातावरणातून चांगल्या सवयी आणि सामाजिक मूल्ये रुजविणे महत्त्वाचे ठरते.
शिशु शाखेतील खेळ, गोष्टी, गीत, प्रार्थना, घोष, पाठांतर आणि सामूहिक उपक्रम यांतून मुलांना शिकण्याची संधी मिळते. खेळताना नियम पाळणे, पराभव स्वीकारणे, विजयात नम्र राहणे, मित्रांना मदत करणे आणि गटासोबत काम करणे अशा गोष्टींचा अनुभव येतो.
देशभक्तिपर गीते आणि प्रेरणादायी गोष्टींमधून मुलांना देशाचा इतिहास, महापुरुषांचे कार्य आणि समाजाप्रती कर्तव्य यांची ओळख होऊ शकते. त्याचबरोबर स्वच्छता, सहकार्य, प्रामाणिकपणा, मोठ्यांचा आदर आणि इतरांविषयी संवेदनशीलता यांसारखी मूल्ये दैनंदिन वर्तनातून विकसित होतात.
बालकांवर संस्कार करणे म्हणजे त्यांच्यावर विचार लादणे नव्हे. त्यांना प्रश्न विचारण्याची, अनुभवातून शिकण्याची आणि योग्य-अयोग्य यांचा विवेक विकसित करण्याची संधी देणेही तितकेच आवश्यक आहे. घर, शाळा आणि शाखा यांच्यात सकारात्मक समन्वय राहिला, तर बालकाच्या सर्वांगीण विकासाला अधिक मदत होऊ शकते.
५. शाखेतील शारीरिक आणि बौद्धिक कार्यक्रम
व्यक्तिमत्त्वाचा विकास शरीर आणि मन या दोन्ही स्तरांवर होणे आवश्यक आहे. शारीरिक क्षमता चांगली असेल, तर व्यक्ती अधिक सक्रियपणे काम करू शकते; तर विचारशक्ती विकसित असेल, तर ती परिस्थितीचे आकलन करून योग्य निर्णय घेऊ शकते.
शाखेतील शारीरिक कार्यक्रमांमध्ये खेळ, व्यायाम, योगासने, सूर्यनमस्कार आणि विविध सामूहिक कृतींचा समावेश असू शकतो. या उपक्रमांतून शरीराची हालचाल, चपळता, सहनशक्ती, एकाग्रता आणि शिस्त विकसित होण्यास मदत होते. सामूहिक खेळांमुळे परस्परांवरील विश्वास वाढतो आणि वैयक्तिक यशापेक्षा संघाचे यश महत्त्वाचे असल्याची जाणीव होते.
बौद्धिक कार्यक्रमांतून विचारांना दिशा देण्याचा प्रयत्न केला जातो. चर्चा, कथाकथन, प्रेरणादायी प्रसंग, ऐतिहासिक संदर्भ, सामाजिक विषय आणि वर्तमान परिस्थितीचे विश्लेषण यांमधून स्वयंसेवकांना विचार मांडण्याची व इतरांचे म्हणणे ऐकण्याची संधी मिळते.
मात्र बौद्धिक विकासाचा खरा अर्थ केवळ माहिती मिळविणे नसतो. माहितीचे विश्लेषण करणे, प्रश्न विचारणे, पुराव्यांचा विचार करणे, मतभिन्नतेचा आदर करणे आणि स्वतःच्या मतांचा पुनर्विचार करण्याची तयारी ठेवणे हेही आवश्यक असते. शारीरिक आणि बौद्धिक कार्यक्रमांची ही सांगड युवकांना अधिक संतुलित व्यक्तिमत्त्व घडविण्यास मदत करू शकते.
६. शाखा आणि विद्यार्थी जीवन : अभ्यासापलीकडील शिक्षण
विद्यार्थी जीवनात अभ्यासाला महत्त्व आहेच; पण जीवनात यशस्वी होण्यासाठी केवळ परीक्षेतील गुण पुरेसे नसतात. संवादकौशल्य, वेळेचे नियोजन, निर्णयक्षमता, नेतृत्व, सहकार्य, भावनिक संतुलन आणि समस्यांचे निराकरण करण्याची क्षमता यांचीही आवश्यकता असते.
शाखेतील सामूहिक उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांना या गुणांचा सराव करता येऊ शकतो. कार्यक्रमाचे नियोजन करणे, एखादी जबाबदारी स्वीकारणे, समूहासमोर विचार मांडणे, वेळेत काम पूर्ण करणे आणि अडचणीच्या वेळी सहकाऱ्यांना मदत करणे अशा अनुभवांतून व्यवहारज्ञान विकसित होते.
युवकाला एखाद्या उपक्रमाचे नेतृत्व करण्याची संधी मिळाली, तर त्याला नियोजन, संवाद, समन्वय आणि निर्णय यांचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो. दुसऱ्याच्या नेतृत्वाखाली काम करताना सहकार्य, संयम आणि सामूहिक उद्दिष्टांप्रती निष्ठा यांचे महत्त्व समजते.
या अनुभवांचा उपयोग पुढे शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय, सामाजिक उपक्रम आणि कौटुंबिक जीवनातही होऊ शकतो. त्यामुळे शाखेतील सहभाग हा अभ्यासाचा पर्याय नसून विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला पूरक ठरू शकणारा अनुभव आहे.
७. घर, शाळा आणि शाखा : संस्कारांची त्रिसूत्री
बालक आणि युवक घडविण्याची जबाबदारी कोणत्याही एका संस्थेची नसते. कुटुंब, शाळा, मित्रपरिवार आणि सामाजिक वातावरण या सर्वांचा त्याच्या व्यक्तिमत्त्वावर प्रभाव पडतो.
घरातून मुलांना प्रेम, सुरक्षितता, शिस्त आणि मूल्यांची पहिली ओळख मिळते. शाळेतून ज्ञान, कौशल्ये, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सामाजिक व्यवहार शिकता येतात. शाखा किंवा अन्य सामूहिक उपक्रमांतून शिस्त, सहकार्य, संघभावना आणि सामाजिक सहभागाचे अनुभव मिळू शकतात.
या तिन्ही स्तरांमध्ये परस्परपूरक संबंध असतील, तर मुलांच्या विकासाला अधिक बळ मिळते. पालकांनी मुलांशी संवाद साधावा, शिक्षकांनी त्यांच्या क्षमतांचा शोध घेऊन त्यांना प्रोत्साहन द्यावे आणि सामाजिक संस्थांनी त्यांच्यासमोर विधायक कार्याच्या संधी उपलब्ध करून द्याव्यात.
संस्कार म्हणजे केवळ उपदेश नव्हे; तर प्रत्यक्ष आचरणातून दिसणारी मूल्ये. पालक, शिक्षक आणि समाजातील जबाबदार व्यक्ती स्वतः प्रामाणिकपणा, शिस्त, सहकार्य आणि संवेदनशीलता आचरणात आणतील, तर युवकांवर त्याचा अधिक प्रभाव पडू शकतो.
८. शाखेपासून समाजकार्यापर्यंत : संस्कारांचे कृतीत रूपांतर
व्यक्तिनिर्माणाचे महत्त्व तेव्हा अधिक स्पष्ट होते, जेव्हा त्या व्यक्तीचे गुण समाजाच्या उपयोगी पडतात. युवकाने स्वतःच्या विकासापुरते मर्यादित न राहता आपल्या कौशल्यांचा उपयोग इतरांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडविण्यासाठी करणे आवश्यक आहे.
समाजात शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण, ग्रामविकास, आपत्ती व्यवस्थापन, स्वच्छता, सामाजिक समरसता आणि वंचित घटकांच्या विकासाशी संबंधित अनेक गरजा आहेत. युवक या क्षेत्रांत विविध प्रकारे योगदान देऊ शकतात.
शिक्षण क्षेत्रातील युवक ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करू शकतात. डॉक्टर आणि आरोग्य क्षेत्रातील कार्यकर्ते आरोग्यविषयक जागृतीसाठी पुढाकार घेऊ शकतात. अभियंते आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील युवक स्थानिक समस्यांवर व्यवहार्य उपाय शोधू शकतात. पर्यावरणाची आवड असलेले युवक वृक्षसंवर्धन, जलसंवर्धन आणि स्वच्छता उपक्रमांत सहभागी होऊ शकतात. आपत्तीच्या काळात मदतकार्याचे नियोजन करणे, रक्तदान शिबिरांत सहकार्य करणे किंवा गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्य उपलब्ध करून देणे, अशा अनेक संधी समाजात उपलब्ध असतात.
अशा कार्यासाठी नेहमी मोठ्या व्यासपीठाची किंवा मोठ्या आर्थिक साधनांची आवश्यकता नसते. आपल्या परिसरातील एखाद्या विद्यार्थ्याला शिकविणे, सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छता राखणे, ज्येष्ठ नागरिकांना मदत करणे किंवा परिसरातील पाण्याची समस्या सोडविण्यासाठी लोकांना एकत्र आणणे, अशा छोट्या कृतींतूनही सामाजिक बांधिलकी व्यक्त करता येते.
शाखेतून विकसित होणारी संघभावना, नियमितता आणि जबाबदारीची जाणीव समाजकार्याला पूरक ठरू शकते. मात्र कोणत्याही संस्काराचे मूल्य केवळ त्यामागील विचारांवर नव्हे, तर त्यातून घडणाऱ्या कृतींवर आणि समाजाला मिळणाऱ्या प्रत्यक्ष लाभावरही ठरते.
९. संघकार्य आणि विविध क्षेत्रांतील युवकांचे योगदान
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या संपर्कात आलेले आणि त्याच्या कार्यपद्धतीतून प्रेरणा घेतलेले अनेक स्वयंसेवक विविध क्षेत्रांत कार्यरत असल्याचे दिसते. काही जण पूर्णवेळ प्रचारक म्हणून सामाजिक आणि संघटनात्मक कार्यासाठी स्वतःला समर्पित करतात; तर अनेक जण शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय किंवा अन्य व्यावसायिक जबाबदाऱ्या सांभाळत सामाजिक कार्यात योगदान देतात.
पूर्णवेळ प्रचारकांचे जीवन संघटन, समाजसंपर्क, कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण आणि विविध सामाजिक उपक्रमांसाठी समर्पित असते. त्यांना वेगवेगळ्या प्रदेशांत काम करावे लागू शकते. समाजातील विविध घटकांशी संपर्क साधणे, लोकांच्या समस्या समजून घेणे, कार्यकर्ते जोडणे आणि स्थानिक गरजांनुसार उपक्रम उभे करणे, अशा जबाबदाऱ्या त्यांच्या कार्यात असू शकतात.
दुसरीकडे, आपल्या व्यवसायात किंवा नोकरीत कार्यरत असलेले स्वयंसेवकही वेळ, कौशल्य आणि साधनांचा उपयोग समाजासाठी करू शकतात. शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीसाठी पुढाकार घेऊ शकतात; डॉक्टर आरोग्यविषयक उपक्रमांत सहभागी होऊ शकतात; उद्योजक रोजगारनिर्मितीबरोबरच सामाजिक उपक्रमांना मदत करू शकतात; तर तंत्रज्ञान क्षेत्रातील युवक डिजिटल साक्षरता आणि कौशल्यविकासासाठी योगदान देऊ शकतात.
येथे महत्त्वाचा मुद्दा असा की, समाजकार्य करण्यासाठी सर्वांनी एकाच प्रकारचे जीवन निवडण्याची आवश्यकता नाही. काही जण पूर्णवेळ कार्य करतात, काही जण अर्धवेळ योगदान देतात, तर काही जण आपल्या व्यावसायिक कार्यातून समाजाला उपयोगी ठरतात. प्रत्येकाची भूमिका, क्षमता आणि उपलब्ध वेळ वेगवेगळा असतो.
संघकार्याच्या माध्यमातून विकसित होणारी सामाजिक जाणीव व्यक्तीला आपल्या कौशल्यांचा व्यापक उपयोग करण्याची प्रेरणा देऊ शकते. मात्र कोणत्याही व्यक्तीचे योगदान समजून घेताना तिच्या प्रत्यक्ष कार्याची माहिती, परिणाम आणि समाजाला झालेला लाभ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
१०. परदेशातील भारतीय युवक आणि सांस्कृतिक जाणीव
आज भारतीय युवक शिक्षण, संशोधन, उद्योग, माहिती-तंत्रज्ञान, वैद्यकीय सेवा आणि इतर अनेक क्षेत्रांत जगभर कार्यरत आहेत. परदेशात राहताना त्यांना नवीन भाषा, जीवनशैली आणि सामाजिक व्यवस्था यांच्याशी जुळवून घ्यावे लागते. या प्रक्रियेत स्वतःची सांस्कृतिक ओळख जपणे आणि स्थानिक समाजाशी सुसंवादी संबंध निर्माण करणे, या दोन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतात.
काही भारतीय युवक सांस्कृतिक कार्यक्रम, भारतीय सणांचे आयोजन, योग, भारतीय भाषा, संगीत, नृत्य आणि सामाजिक उपक्रमांच्या माध्यमातून भारतीय परंपरांची ओळख करून देतात. काही जण भारतीय समुदायातील नव्या पिढीला भाषा आणि संस्कृतीशी जोडण्याचा प्रयत्न करतात. स्वयंसेवी कार्य, शैक्षणिक मदत आणि आपत्तीच्या काळातील सहकार्य अशा उपक्रमांतूनही ते समाजाशी जोडलेले राहतात.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी संबंधित काही स्वयंसेवक परदेशातही सांस्कृतिक आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये सहभागी होत असतात. अशा कार्याचा अभ्यास करताना त्या त्या देशातील कायदे, सामाजिक परिस्थिती आणि स्थानिक संस्कृतीचा आदर करणे आवश्यक आहे.
संस्कृती जपणे म्हणजे इतर संस्कृतींपासून दूर राहणे नव्हे. आपल्या परंपरांचा अभ्यास करणे, त्यातील मूल्ये समजून घेणे आणि इतरांच्या विचारांचा आदर राखत स्वतःची ओळख जपणे, ही अधिक परिपक्व भूमिका आहे. जागतिक स्तरावर कार्यरत असलेल्या भारतीय युवकांसाठी हा समतोल विशेष महत्त्वाचा आहे.
११. आजच्या युवकांसमोरील आव्हाने
आजच्या युवकांसमोर संधींचे मोठे विश्व खुले झाले आहे; परंतु त्याचबरोबर अनेक आव्हानेही उभी आहेत. डिजिटल माध्यमांचा अतिवापर, सोशल मीडियावरील तुलना, त्वरित यशाची अपेक्षा, करिअरविषयक अनिश्चितता, मानसिक ताण, व्यसनांचे आकर्षण आणि नातेसंबंधांतील भावनिक गुंतागुंत यांचा युवकांच्या निर्णयक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.
मैत्री, प्रेम आणि आकर्षण या मानवी जीवनातील नैसर्गिक भावना आहेत. त्यांना चुकीचे ठरविण्याऐवजी त्यांच्याकडे परिपक्वतेने पाहणे आवश्यक आहे. कोणत्याही नात्यात परस्परांचा आदर, स्पष्ट संवाद, संमती, वैयक्तिक मर्यादा आणि भावनिक जबाबदारी महत्त्वाची असते. मात्र एखाद्या नात्यामुळे शिक्षण, आरोग्य, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या किंवा स्वतःच्या विकासाकडे सातत्याने दुर्लक्ष होत असेल, तर स्वतःच्या प्राधान्यांचा विचार करणे गरजेचे ठरते.
तंबाखू, मद्य आणि इतर व्यसनांचे आकर्षण युवकांच्या आरोग्याबरोबरच त्यांच्या आर्थिक आणि सामाजिक जीवनावरही विपरीत परिणाम करू शकते. त्याचप्रमाणे डिजिटल माध्यमांवर तासन्‌तास वेळ घालविणे, इतरांच्या जीवनाशी सतत तुलना करणे आणि आभासी लोकप्रियतेला यश समजणे यामुळे प्रत्यक्ष कौशल्यविकासासाठी आवश्यक असलेला वेळ कमी होऊ शकतो.
काही युवक राजकीय किंवा सामाजिक गटांच्या प्रभावाखाली घोषणा देणे, झेंडे घेऊन फिरणे अथवा वादविवादांत सहभागी होणे यालाच सामाजिक योगदान समजू लागतात. लोकशाहीत राजकीय सहभाग आणि विचार मांडण्याचे स्वातंत्र्य महत्त्वाचे आहे; मात्र कोणत्याही विचारसरणीशी जोडले गेल्यानंतर स्वतःचे शिक्षण, कौशल्य, चारित्र्य आणि सामाजिक जबाबदारी यांकडे दुर्लक्ष होता कामा नये.
युवकाने कोणत्याही संघटनेशी, विचारप्रवाहाशी किंवा सामाजिक चळवळीशी जोडले जाताना विवेक वापरावा. विचार समजून घ्यावेत, प्रश्न विचारावेत, योग्य-अयोग्य यांचा विचार करावा आणि आपल्या कृतींचे परिणाम तपासावेत. केवळ भावनिक आवेशापेक्षा ज्ञान, शिस्त, आत्मपरीक्षण आणि विधायक कृती यांना अधिक महत्त्व दिले, तर युवकांचे जीवन अधिक अर्थपूर्ण होऊ शकते.
या संदर्भात शाखेतील नियमितता, सामूहिक खेळ, बौद्धिक चर्चा, जबाबदारी स्वीकारण्याची संधी आणि समाजकार्याचा अनुभव युवकांना स्वतःच्या जीवनाकडे अधिक सजगतेने पाहण्यास मदत करू शकतो. अर्थात, युवकांच्या विकासासाठी शाखेबरोबरच कुटुंब, शाळा, महाविद्यालय, मार्गदर्शक आणि इतर विधायक संस्थांचे योगदानही महत्त्वाचे आहे.
१२. युवकांनी स्वतःला घडविण्यासाठी काय करावे?
युवकांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ एखाद्या कार्यक्रमात सहभागी झाल्याने घडत नाही. त्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्न, आत्मपरीक्षण आणि कृतीची आवश्यकता असते. प्रत्येक युवकाने स्वतःच्या विकासासाठी काही गोष्टींचा जाणीवपूर्वक अंगीकार करावा.
१. शारीरिक आरोग्याची काळजी घ्यावी : नियमित व्यायाम, खेळ, योग, योग्य आहार आणि पुरेशी झोप यांना दैनंदिन जीवनात स्थान द्यावे.
२. ज्ञान आणि कौशल्ये विकसित करावीत : अभ्यासाबरोबर वाचन, संवादकौशल्य, तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर, आर्थिक साक्षरता आणि व्यावसायिक कौशल्ये यांवर भर द्यावा.
३. वेळेचे नियोजन करावे : अभ्यास, नोकरी, कुटुंब, मित्र, मनोरंजन आणि समाजकार्य यांच्यात संतुलन साधावे. डिजिटल माध्यमांसाठीही योग्य मर्यादा निश्चित कराव्यात.
४. चांगल्या संगतीची निवड करावी : सकारात्मक विचार करणारे, परिश्रमशील आणि इतरांचा आदर करणारे मित्र निवडावेत. चुकीच्या सवयींकडे ओढणाऱ्या दबावाला विवेकाने नकार द्यावा.
५. जबाबदारी स्वीकारावी : घरातील कामे, महाविद्यालयीन उपक्रम, सामाजिक कार्यक्रम किंवा व्यावसायिक जबाबदाऱ्या मनापासून पार पाडाव्यात. लहान जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पूर्ण केल्याने मोठ्या जबाबदाऱ्यांसाठी तयारी होते.
६. समाजाशी जोडले जावे : आपल्या परिसरातील समस्या जाणून घ्याव्यात. शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण, स्वच्छता किंवा गरजूंच्या मदतीसाठी आपल्या क्षमतेनुसार योगदान द्यावे.
७. विवेक आणि संवेदनशीलता जपावी : मतभिन्नतेचा आदर करावा, कोणत्याही व्यक्तीविषयी पूर्वग्रह ठेवू नये आणि प्रत्येक कृतीमागील हेतू व परिणाम यांचा विचार करावा.
८. स्वतःचे नियमित आत्मपरीक्षण करावे : आपण काय शिकलो, कोणत्या सवयी सुधारल्या, कोणत्या जबाबदाऱ्या पूर्ण केल्या आणि समाजासाठी काय केले, याचा वेळोवेळी आढावा घ्यावा.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची शाखा या गुणांचा सराव करण्यासाठी एक व्यासपीठ ठरू शकते. युवकांनी शाखेतील उपक्रम समजून घ्यावेत, त्यामागील उद्दिष्टांचा अभ्यास करावा आणि ते आपल्या जीवनात कितपत उपयुक्त ठरतात, याचा अनुभवातून विचार करावा. कोणताही उपक्रम स्वीकारताना त्याचे मूल्य, कार्यपद्धती आणि परिणाम यांचा विवेकपूर्ण अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
१३. युवकांना आवाहन : संघाच्या कार्यपद्धतीचा अभ्यास करा आणि समाजासाठी उभे राहा!
आजच्या युवकांना माझे मनापासून आवाहन आहे की, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्यपद्धतीविषयी केवळ ऐकीव माहितीवरून मत बनवू नका. शाखेला भेट द्या, तेथील कार्यक्रम समजून घ्या, स्वयंसेवकांशी संवाद साधा आणि या कार्यपद्धतीमागील उद्दिष्टांचा अभ्यास करा. शारीरिक उपक्रम, बौद्धिक चर्चा, शिस्त, सामूहिकता आणि समाजकार्य यांचा अनुभव घेऊन त्यांचे महत्त्व समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
संघकार्याशी जोडणे म्हणजे स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाची आणि समाजाशी नाते दृढ करण्याची एक संधी म्हणून त्याकडे पाहता येईल. मात्र कोणत्याही उपक्रमाशी जोडताना स्वतःची विचारशक्ती जागृत ठेवणे, प्रश्न विचारणे, अनुभवातून शिकणे आणि विवेकाने निर्णय घेणे तितकेच आवश्यक आहे.
युवकांनी स्वतःला काही प्रश्न विचारावेत :
- माझ्या व्यक्तिमत्त्वातील कोणते गुण मला विकसित करायचे आहेत?
- माझ्या वेळेचा आणि ऊर्जेचा उपयोग मी कसा करतो?
- माझ्या कुटुंबासाठी, शाळेसाठी, महाविद्यालयासाठी किंवा परिसरासाठी मी काय योगदान देऊ शकतो?
- माझ्या शिक्षणाचा आणि कौशल्यांचा उपयोग समाजातील एखादी समस्या सोडविण्यासाठी कसा होऊ शकतो?
- माझ्या विचारांबरोबर माझ्या कृतीतही सामाजिक बांधिलकी दिसते का?
या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधणारा युवक स्वतःच्या विकासाबरोबरच समाजाच्या उन्नतीचाही विचार करू लागतो. त्याला हे उमगते की, समाजासाठी काम करण्यासाठी मोठे पद, प्रसिद्धी किंवा आर्थिक सामर्थ्य असणे आवश्यक नाही. गरज आहे ती संवेदनशील मनाची, सक्षम व्यक्तिमत्त्वाची, प्रामाणिक प्रयत्नांची आणि सातत्याची.
युवकांनी संघाच्या कार्यपद्धतीचा अभ्यास करावा, तिच्यातील उपयुक्त बाबी समजून घ्याव्यात आणि स्वतःच्या जीवनात शिस्त, संघभावना, सेवा आणि सामाजिक जबाबदारी यांना स्थान द्यावे. त्याचबरोबर इतर विधायक संस्था, सामाजिक चळवळी आणि सेवाकार्यांच्या संधींचाही अभ्यास करून समाजासाठी योगदान देण्याचे मार्ग शोधावेत.
उद्दिष्ट केवळ युवकांना एखाद्या संघटनेशी जोडणे नसून त्यांना सक्षम, संवेदनशील, विवेकी आणि समाजाभिमुख बनविणे हे असावे. युवक स्वतः घडला, तर कुटुंब सक्षम होते; सक्षम कुटुंबांतून चांगला समाज घडतो आणि सशक्त समाजातून राष्ट्राची प्रगती साधता येते.
१४. उपसंहार : संस्कारित युवा, सक्षम समाज आणि समर्थ राष्ट्र
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची शाखा ही व्यक्तिनिर्माण आणि समाजसंघटनाच्या कार्यपद्धतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. तिच्या माध्यमातून शारीरिक सक्रियता, शिस्त, सामूहिकता, बौद्धिक जागरूकता आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा सराव करण्याची संधी मिळते. या अनुभवांचा योग्य उपयोग करून घेणारा युवक स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वात सकारात्मक बदल घडवू शकतो.
संघाच्या संस्कारातून प्रेरणा घेऊन शिक्षण, आरोग्य, ग्रामविकास, पर्यावरण, सामाजिक सेवा आणि विविध व्यावसायिक क्षेत्रांत योगदान देणारे स्वयंसेवक हे व्यक्तिनिर्माणाचे समाजजीवनाशी जोडलेले रूप दाखवतात. पूर्णवेळ प्रचारक असोत किंवा आपली नोकरी, व्यवसाय आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्या सांभाळून सामाजिक कार्य करणारे स्वयंसेवक असोत—समाजासाठी प्रामाणिकपणे काम करणाऱ्या प्रत्येकाच्या योगदानाचे महत्त्व आहे.
युवकांच्या विकासाचा खरा मापदंड केवळ त्यांची घोषणाबाजी, लोकप्रियता किंवा संघटनात्मक सहभाग नसतो. त्यांचे चारित्र्य, ज्ञान, कौशल्य, परिश्रम, इतरांविषयीचा आदर आणि समाजाला मिळणारा प्रत्यक्ष लाभ हे अधिक महत्त्वाचे निकष आहेत. विचारांना कृतीची जोड मिळाली आणि कृतीतून समाजाचा विश्वास संपादन करता आला, तरच व्यक्तिनिर्माणाचे प्रयत्न सार्थ ठरतात.
म्हणूनच युवकांनी स्वतःच्या क्षमतांचा शोध घ्यावा, चांगल्या सवयी अंगीकाराव्यात, व्यसनांपासून दूर राहावे, नातेसंबंधांत परिपक्वता जपावी, शिक्षण आणि कौशल्यविकासाला प्राधान्य द्यावे आणि आपल्या परिसरातील प्रश्न सोडविण्यासाठी पुढाकार घ्यावा. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखेचा अभ्यास करून तेथील उपयुक्त अनुभव आत्मसात करावेत आणि त्या अनुभवांचा उपयोग व्यापक समाजहितासाठी करावा.
युवकांनी स्वतःला घडवावे, समाजाशी जोडावे आणि राष्ट्राच्या उभारणीत आपला वाटा उचलावा. हाच संस्कारित युवकाचा संकल्प आणि समर्थ भारताच्या निर्मितीचा मार्ग आहे.
— रणदीप बिसने
विद्या भारती विदर्भ
प्रांत सहमंत्री
