विभाजनाच्या विभीषिकेपासून अखंड भारताच्या संकल्पापर्यंत
भारताला नकाशावर पाहिलं, तर डोळ्यांसमोर पर्वत, नद्या, समुद्र आणि सीमारेषा दिसतात. पण भारताला अंतःकरणाने पाहिलं, तर त्याहून कितीतरी मोठं काहीतरी जाणवतं. हिमालयाच्या शुभ्र शिखरांपासून दक्षिणेच्या सागरापर्यंत, सिंधूच्या प्रवाहापासून ब्रह्मपुत्रेच्या अथांग पात्रापर्यंत एक अदृश्य धागा पसरलेला आहे. हजारो वर्षे या भूमीवरच्या माणसांना जोडत आलेली एक चिरंतन सांस्कृतिक चेतना आहे. त्या विराट एकात्म भावनेचं नाव—अखंड भारत. १९४७ साली या भूमीच्या अंगावर एक रेषा ओढली गेली. नकाशा बदलला. सीमा बदलल्या. पण त्या रेषेने माणसांच्या मनातल्या स्मृती पुसल्या नाहीत. स्वातंत्र्याचा सूर्य उगवला, पण त्याच क्षणी लाखो कुटुंबांच्या आयुष्यावर अंधार दाटून आला. कुणाचं घर मागे राहिलं, कुणाचं शेत, कुणाचा व्यवसाय, कुणाचं गाव; कुणी आपल्या माणसांपासून दुरावलं. अनेकांनी अपार यातना सोसल्या. त्या दिवसांची राख आजही कित्येक घरांच्या आठवणींत उष्ण आहे.
परंतु स्वयंसेवकासाठी विभाजनाची स्मृती द्वेषाची ज्योत पेटवणारी नाही. ती राष्ट्रीय एकतेचे मोल जाणवून देणारी ज्योत आहे. संकटाच्या त्या काळात समाजाच्या वेदनेत सहभागी होण्यासाठी स्वयंसेवक पुढे आले. निर्वासितांना अन्न मिळावं, आसरा मिळावा, सुरक्षितता मिळावी, विस्कटलेलं जीवन पुन्हा उभं राहावं यासाठी त्यांनी सेवा केली. संकटाच्या वेळी समाजाच्या पाठीशी उभं राहणं—हीच स्वयंसेवकाची खरी ओळख. विभाजनाच्या त्या वेदनेतून एक मोठा धडा मिळतो. समाजाची एकता ही केवळ सुंदर कल्पना नाही; ती राष्ट्रजीवनाची गरज आहे. समाज जेव्हा छोट्या-छोट्या भेदांच्या कुंपणात अडकतो, तेव्हा त्याची शक्ती कमी होते. पण मनामनांत आत्मीयता असेल, परस्परांवर विश्वास असेल आणि संघटनेची जाणीव असेल, तर संकट कितीही मोठं असो—समाज त्याला तोंड देऊ शकतो.
याच विचाराच्या मुळाशी होते आद्य सरसंघचालक परमपूज्य डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार. त्यांच्या दृष्टीने राष्ट्र म्हणजे केवळ राज्याची सीमा नव्हती. राष्ट्र म्हणजे जिवंत समाज; आणि त्या समाजाचा आत्मा त्याच्या संस्कृतीत वसलेला. म्हणून व्यक्ती घडवायची, त्यातून समाज घडवायचा आणि समाजातून राष्ट्रशक्ती उभी करायची—ही त्यांची साधना. शाखेच्या छोट्याशा परिसरात शिस्त, राष्ट्रभक्ती, आत्मीयता, सेवा आणि संघटनाचे संस्कार रुजवत त्यांनी एका विराट कार्याची बीजे पेरली.
त्यांच्यानंतर पूज्य श्री गोळवलकर गुरुजींनी या राष्ट्रदृष्टीला व्यापक वैचारिक अधिष्ठान दिलं. भारताची एकता राजकीय सत्तेच्या बळावर उभी राहत नाही; तिची मुळे संस्कृतीच्या खोल मातीत रुजलेली आहेत, हा त्यांच्या चिंतनाचा केंद्रबिंदू होता. विभाजनाने भूभाग वेगळे केले, म्हणून सांस्कृतिक एकात्मतेचा विचार संपत नाही. अखंड भारत म्हणजे एखाद्या राजकीय नकाशाची पुनर्रचना एवढाच मर्यादित अर्थ त्यात नाही; तो एका सांस्कृतिक कुटुंबाच्या स्वाभाविक नात्याचा भाव आहे.
या भूमीची संस्कृती तर नदीसारखी आहे. तिच्यात अनेक प्रवाह येऊन मिसळतात. भाषा बदलतात, वेश बदलतात, पूजा-पद्धती बदलतात; पण अंतःसलिला एकच राहते. उत्तर-दक्षिण, पूर्व-पश्चिम या दिशांना जोडणाऱ्या तीर्थयात्रा, संत, ऋषी, आचार्य आणि प्रवाशांनी भारताच्या सांस्कृतिक देहाला एकात्मतेचा स्पर्श दिला. म्हणून अखंड भारत म्हणजे केवळ भूगोलाचा विस्तार नाही; तो विविधतेतून उमटणाऱ्या एकत्वाच्या अनुभूतीचा जागर आहे.
पंडित दीनदयाळ उपाध्यायांनी याच भावनेला ‘एकात्म संस्कृती’च्या संकल्पनेत मांडलं. अटक ते कटक, कच्छ ते कामरूप आणि काश्मीर ते कन्याकुमारी—या विशाल भूमीला जोडणारा एक सांस्कृतिक धागा त्यांनी अनुभवला. तो धागाच भारताला केवळ भूमी न ठेवता राष्ट्रत्वाची अनुभूती देतो.
पूजनीय बाळासाहेब देवरसांनी या राष्ट्रीय एकात्मतेला सामाजिक समरसतेची जोड दिली. समाजातील प्रत्येक घटक हा आपल्या व्यापक कुटुंबाचा भाग आहे, अशी आत्मीय जाणीव निर्माण झाली पाहिजे. भेदांचे अंतर कमी झाले पाहिजे. बंधुभाव वाढला पाहिजे. कारण समाजाच्या अंतःकरणात एकात्मता असेल, तरच राष्ट्रशक्तीला खऱ्या अर्थाने बळ मिळते. पूजनीय रज्जुभैय्यांच्या जीवनातही या राष्ट्रभावनेचा सुंदर आविष्कार दिसतो. विज्ञानाचे प्राध्यापक असूनही आधुनिक ज्ञान आणि भारतीय संस्कृती यांचा सुंदर मेळ त्यांच्या विचारांत होता. काळ बदलतो, तंत्रज्ञान बदलतं, साधनं बदलतात; पण राष्ट्राची आत्मा आपल्या सांस्कृतिक मुळांमधूनच जीवनरस घेत असते.
संघाच्या परंपरेतील असंख्य प्रचारक आणि स्वयंसेवकांनी हाच भाव घेऊन आपली वाट चालली. कुणी गावाकडे गेला, कुणी वनवासी भागात पोहोचला, कुणी सीमावर्ती प्रदेशात कार्य केलं, तर कुणी सेवा वस्तीत माणसांच्या दुःखाशी आपलं नातं जोडून घेतलं. त्यांच्या राष्ट्रभक्तीत घोषणांपेक्षा सेवा होती, प्रदर्शनापेक्षा समर्पण होतं आणि शब्दांपेक्षा कर्तव्य होतं. म्हणून विभाजनाच्या स्मृतीकडे पाहताना इतिहास विसरायचा नाही; पण त्या वेदनेतून वर्तमानात वैमनस्याची बीजेही पेरायची नाहीत. स्मृतीत वेदना राहू शकते, व्यवहारात आत्मीयता फुलू शकते. भूतकाळ सावध करतो; भविष्य आशा देतं. आज पूज्य सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत अखंड भारताची संकल्पना याच सकारात्मक आणि व्यापक दृष्टीने मांडतात. समान पूर्वज, संस्कृती आणि मातृभूमीशी जोडलेल्या जनचेतनेची एकता—या अर्थाने अखंड भारत म्हणजे संघर्षाची हाक नसून आत्मीयतेचा, सांस्कृतिक बंधुत्वाचा आणि एकात्मतेचा संकल्प आहे.
अखंड भारत म्हणजे कोणावर प्रभुत्व गाजवण्याची आकांक्षा नाही. कोणत्याही समुदायाविषयी विरोधाची भावना नाही. सामायिक सांस्कृतिक स्मृती ओळखणे, माणसामाणसांत आत्मीयता वाढवणे आणि विभाजनामुळे तुटलेल्या नात्यांच्या स्मृतीला संवाद, सद्भाव आणि एकतेची प्रेरणा बनवणे—हा त्याचा गाभा आहे. म्हणून स्वयंसेवकाचा अखंड भारताचा संकल्प सर्वप्रथम त्याच्या स्वतःच्या आचरणातून सुरू होतो. समाजातील प्रत्येक माणूस आपला आहे, ही भावना त्याच्या मनात रुजते. जात, भाषा, प्रांत यांची कुंपणे ओलांडून तो आत्मीय संबंध निर्माण करतो. संकटात भेद न करता सेवा करतो. समरसता आणि संघटनासाठी कार्य करतो. तेव्हाच अखंड भारताची चेतना नकाशातून उतरून जीवनात येते.
ही यात्रा एका दिवसाची नाही. ही पिढ्यान्पिढ्यांची साधना आहे. तिची सुरुवात नकाशापासून होत नाही; ती मनापासून होते. व्यक्तीच्या अंतःकरणात भारतभाव जागा झाला, समाजात आत्मीयता वाढली आणि प्रत्येक नागरिकाने आपल्या कर्तव्याला राष्ट्रसेवेचे रूप दिले, तर अखंडतेची ही ज्योत अधिक तेजस्वी होत जाईल.
‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ आणि ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ हे भारतीय विचारविश्वाचे दीपस्तंभ आहेत. त्यामुळे अखंड भारताची चेतना ही केवळ भूतकाळाची आठवण नसून एकात्म, समरस, समर्थ आणि विश्वकल्याणकारी भारताच्या भविष्याची दिशा आहे.
विभाजन सांगतं—विखंडन किती वेदना देऊ शकतं. संघाची साधना सांगते—संघटन आणि आत्मीयता किती मोठी शक्ती उभी करू शकतात. आणि अखंड भारताची संकल्पना सांगते—राजकीय सीमा बदलू शकतात; पण संस्कृतीने जोडलेली हृदयं काळाच्या पलीकडेही एकमेकांना ओळखत राहतात.
म्हणून आज स्वयंसेवकाचा संकल्प भूतकाळाच्या स्मरणापुरता मर्यादित नाही; तो भविष्य घडवण्याचा आहे.
विभाजनाची स्मृती आपल्याला तोडणारी ठरू नये; ती जोडण्याची प्रेरणा ठरावी. भूतकाळातील घाव भविष्यासाठी सजग करोत. भारताची विविधता विभाजनाची भिंत न बनता विराट कुटुंबाला जोडणारा सेतू ठरो.अखंड भारत हा नकाशावर उमटलेला केवळ भूगोल नाही. तो कोट्यवधी हृदयांत धगधगणारा सांस्कृतिक भाव आहे. आपल्या मुळांतून शक्ती घेऊन भविष्याकडे जाण्याचा तो संकल्प आहे.
सीमा इतिहासाच्या प्रवाहात बदलतात; संस्कृतीने जोडलेली हृदयं मात्र कालातीत नात्याने जोडलेली राहतात.
अखंड भारत—या कालातीत नात्याचं नाव.
आणि स्वयंसेवकासाठी त्याचा अर्थ—भारताला जाणून घेणं, भारत जगणं, भारताच्या समाजाला जोडणं आणि आपलं जीवन राष्ट्राच्या एकात्म चेतनेसाठी समर्पित करणं.
हाच विभाजनाच्या विभीषिकेतून मिळणारा सकारात्मक संदेश.
हीच अखंड भारताची दिशा.
आणि हाच स्वयंसेवकाचा संकल्प.
अनिरुद्ध देवधर
9822500222
