संघ प्रार्थनेतील २ ओळी- श्री संजय करगुटकर
"नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे..., त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोऽहम्...!"
किती सुंदर, अर्थपूर्ण आणि अंतःकरणाला स्पर्श करणारे शब्द आहेत हे!
या दोन ओळींमध्ये सामावलेली आहे एका पुत्राची आपल्या मातेशी असलेली निष्ठा, आपल्या जन्मभूमीविषयीची कृतज्ञता, आपल्या संस्कृतीविषयीचा अभिमान आणि राष्ट्राच्या चरणी सर्वस्व अर्पण करण्याची पवित्र भावना" !
हे केवळ शब्द नाहीत, हा आहे आपल्या मातृभूमीला केलेला साष्टांग नमस्कार! हा आहे त्या पवित्र भूमीशी जोडलेल्या नात्याचा भावपूर्ण आविष्कार, जिने आपल्याला जन्म दिला, जिने आपल्याला जगायला शिकवले आणि जिने आपल्या जीवनाला संस्कारांची शिदोरी दिली!
“नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे...”
अर्थात, हे सदैव प्रेम करणाऱ्या, वात्सल्याने आपल्या लेकरांचे पालनपोषण करणाऱ्या माझ्या मातृभूमी, तुला माझा सदैव नमस्कार असो !
आईच्या मायेची तुलना जगातील कोणत्याही गोष्टीशी होऊ शकत नाही. आई आपल्या लेकराला आपल्या कुशीत घेते, त्याला प्रेम देते, त्याचे दुःख स्वतःचे समजते आणि त्याच्या सुखासाठी आयुष्यभर झटत राहते.
अगदी त्याचप्रमाणे आपली मातृभूमीही आपल्याला आपल्या कुशीत सामावून घेते.
तिच्या मातीमध्ये आपण जन्म घेतो. तिच्या अन्नातून आपल्या शरीराचे पोषण होते. तिच्या पाण्याने आपली तहान भागते. तिच्या निसर्गाच्या सान्निध्यात आपण मोठे होतो. तिच्या संस्कृतीतून आपल्याला जीवन जगण्याची दिशा मिळते आणि तिच्या इतिहासातून आपल्याला शौर्य, त्याग, पराक्रम आणि स्वाभिमानाचे धडे मिळतात.
म्हणूनच मातृभूमी ही केवळ आपल्या राहण्याची भूमी नसते; ती आपल्या अस्तित्वाचा अविभाज्य भाग असते.
आपण जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात गेलो, तरी आपल्या जन्मभूमीच्या मातीचा सुगंध मनात कायम दरवळत राहतो. परदेशातील वैभव डोळ्यांना आकर्षित करू शकते, पण आपल्या गावातील मातीचा गंध, आपल्या घराच्या अंगणातील तुळस, पहाटे ऐकू येणारी मंदिरातील घंटा आणि आपल्या माणसांच्या चेहऱ्यावरील आपुलकी यांची सर कशालाच येत नाही.
कारण जन्मभूमीशी जोडलेले नाते हे केवळ भौगोलिक नसते, ते आपल्या मनाचे, भावनांचे आणि आत्म्याचे नाते असते!
“त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोऽहम्...”
हे हिंदुभूमी, तुझ्या कुशीत मी सुखाने वाढलो, तुझ्या वात्सल्यात माझे जीवन फुलले!
या ओळींमध्ये आपल्या संस्कृतीच्या हजारो वर्षांच्या परंपरेची आठवण सामावलेली आहे.
ही ती भूमी आहे, जिथे वेदांचे ज्ञान प्रकट झाले, उपनिषदांनी जीवनाचा अर्थ समजावून सांगितला, संतांनी भक्तीचा मार्ग दाखवला आणि ऋषिमुनींनी मानवतेला विचारांची समृद्ध परंपरा दिली.
ही ती भूमी आहे, जिथे संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरीच्या माध्यमातून अध्यात्म सामान्य माणसाच्या दारापर्यंत पोहोचवले, संत तुकारामांनी अभंगांतून भक्ती आणि सत्याचा संदेश दिला, संत गाडगेबाबांनी स्वच्छता आणि समाजसेवेचा आदर्श घालून दिला आणि राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांनी ग्रामविकासातून राष्ट्रनिर्मितीचा मार्ग दाखवला.
ही ती भूमी आहे, जिथे भगवान श्रीरामांच्या जीवनातून कर्तव्याची शिकवण मिळते, श्रीकृष्णांच्या गीतेतून कर्मयोगाचा संदेश मिळतो आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनातून स्वराज्य, धैर्य, न्याय आणि स्वाभिमानाची प्रेरणा मिळते.
या भूमीने आपल्याला केवळ जगण्याची साधने दिली नाहीत, तर जगण्यामागचा उद्देशही शिकवला!
सत्याने वागावे, अन्यायाविरुद्ध उभे राहावे, गरजूंच्या मदतीला धावून जावे, ज्येष्ठांचा आदर करावा, स्त्रियांचा सन्मान करावा आणि आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहावे, हे संस्कार आपल्याला आपल्या सांस्कृतिक परंपरेतून मिळाले.
आपली संस्कृती ही केवळ पूजा-अर्चा, सण-उत्सव आणि धार्मिक विधी यांपुरती मर्यादित नाही. ती माणसाला माणूस म्हणून समजून घेण्याची, दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी होण्याची आणि संपूर्ण समाजाच्या कल्याणाचा विचार करण्याची जीवनपद्धती आहे.
“वसुधैव कुटुम्बकम्” ही भावना संपूर्ण जगाला एक कुटुंब मानण्याची शिकवण देते आणि “सर्वे भवन्तु सुखिनः” ही प्रार्थना सर्वांच्या सुखाची, आरोग्याची आणि कल्याणाची कामना करते.*
अशी ही आपली संस्कृती!
अशी ही आपली परंपरा!
आणि अशा या संस्कारभूमीच्या कुशीत वाढल्याचा अभिमान प्रत्येक भारतीयाच्या मनात असायला हवा.
मातृभूमी म्हणजे केवळ माती नव्हे; ती आपल्या अस्मितेचा श्वास आहे!
आपल्या देशाच्या मातीमध्ये शेतकऱ्याच्या कष्टांचा सुगंध आहे. सीमेवर उभ्या असलेल्या सैनिकाच्या त्यागाची गाथा आहे. वैज्ञानिकांच्या बुद्धिमत्तेची झेप आहे. कामगारांच्या घामाचे मोल आहे. शिक्षकांच्या ज्ञानदानाची पुण्याई आहे आणि समाजासाठी निःस्वार्थपणे काम करणाऱ्या असंख्य हातांचे योगदान आहे.
या देशातील प्रत्येक सामान्य माणूस राष्ट्राच्या उभारणीत आपापल्या परीने योगदान देत असतो.
"मातृभूमीवर प्रेम करणे म्हणजे केवळ राष्ट्रगीताच्या वेळी उभे राहणे किंवा तिरंग्याला सलाम करणे नव्हे.
मातृभूमीवर प्रेम करणे म्हणजे आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहणे, देशाच्या संपत्तीचे रक्षण करणे, सार्वजनिक ठिकाणांची स्वच्छता राखणे, कायद्याचा आदर करणे, समाजातील दुर्बलांना मदत करणे आणि प्रत्येक नागरिकाच्या सन्मानाची जपणूक करणे"!
देशप्रेमाची खरी सुरुवात आपल्या स्वतःच्या आचरणातून होते.
आपण आपल्या कामात प्रामाणिक राहिलो, तर राष्ट्राच्या प्रगतीत हातभार लावतो.
आपण भ्रष्टाचाराला नकार दिला, तर राष्ट्राच्या नैतिक शक्तीला बळकटी देतो.
आपण जात, धर्म, भाषा आणि प्रांत यांच्या भिंती ओलांडून माणुसकीला महत्त्व दिले, तर आपल्या राष्ट्राची एकात्मता अधिक मजबूत करतो.
आणि आपण आपल्या पुढच्या पिढीला प्रेम, सहिष्णुता, समता आणि बंधुभावाचे संस्कार दिले, तर आपण देशाच्या उज्ज्वल भविष्याची पायाभरणी करतो.
कारण राष्ट्र केवळ सीमांनी मोठे होत नाही; तेथील नागरिकांच्या विचारांनी, कर्तृत्वाने आणि चारित्र्याने मोठे होते!
“नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे...”
या शब्दांचा उच्चार करताना मनात केवळ अभिमान जागा होत नाही, तर एक मोठी जबाबदारीही जाणवते.
आपण या मातृभूमीची लेकरे आहोत, याचा अर्थ तिच्या सुख-दुःखात सहभागी होण्याची जबाबदारी आपली आहे.
तिच्या वैभवाचा अभिमान बाळगण्याबरोबरच तिच्या समस्या सोडवण्यासाठी प्रयत्न करण्याचे कर्तव्यही आपले आहे.
तिच्या इतिहासाचा गौरव करताना वर्तमान समृद्ध करण्याची आणि भविष्यातील पिढ्यांसाठी अधिक सुंदर भारत घडवण्याची जबाबदारीही आपलीच आहे.
आपण ज्या भूमीत वाढलो, ज्या भूमीने आपल्याला ओळख दिली, त्या भूमीच्या ऋणाची जाणीव आपल्या हृदयात सदैव जागी राहिली पाहिजे.
कारण मातृभूमी आपल्याला केवळ जन्म देत नाही; ती आपल्या जीवनाला अर्थ देते, आपल्या संस्कारांना आकार देते आणि आपल्या अस्तित्वाला एक व्यापक ओळख देते.
आपल्या कपाळावरील टिळा, आपल्या मनातील प्रार्थना, आपल्या घरातील संस्कार, आपल्या भाषेतील गोडवा आणि आपल्या वागणुकीतील माणुसकी—या साऱ्यांतून आपल्या संस्कृतीचे दर्शन घडत असते आणि जेव्हा आपल्या हातातील तिरंगा अभिमानाने आकाशात डौलाने फडकतो, तेव्हा त्यातील प्रत्येक रंग आपल्याला त्याग, शांतता, समृद्धी आणि प्रगतीची आठवण करून देतो.
त्या तिरंग्याकडे पाहताना मन नकळत म्हणते..
ही माझी जन्मभूमी आहे!
ही माझी कर्मभूमी आहे!
ही माझ्या पूर्वजांच्या त्यागाची भूमी आहे!
आणि या भूमीचे भविष्य अधिक उज्ज्वल करण्याची जबाबदारी माझीही आहे!
मातृभूमीच्या चरणी हीच कृतज्ञता, हीच निष्ठा आणि हेच समर्पण अर्पण करूया.
तिच्या मातीचा सन्मान करूया. तिच्या संस्कृतीतील उदात्त मूल्ये जपू या. आपल्या देशातील प्रत्येक नागरिकाचा आदर करूया आणि आपल्या कृतीतून भारताच्या एकतेला, अखंडतेला आणि प्रगतीला बळ देऊया.
कारण देशप्रेम ही केवळ भावना नाही; ती आयुष्यभर जपायची निष्ठा आहे!
मातृभूमी ही केवळ भूमी नाही; ती आपल्या अस्तित्वाची ओळख आहे!
आणि राष्ट्रभक्ती ही केवळ घोषणा नाही; ती आपल्या प्रत्येक कृतीतून व्यक्त होणारी जीवननिष्ठा आहे!
नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे!
त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोऽहम्!
भारत माता की जय!
- संजय करगुटकर
