संत रविदास - - लेखांक - २ - रणदीप बिसने

*मीराबाई आणि राजघराण्यांशी संबंध-

     संत रविदासजींच्या आध्यात्मिक प्रभावाची व्याप्ती समाजाच्या एका वर्गापुरती मर्यादित राहिली नाही. भक्तिपरंपरेनुसार मीराबाईने रविदासजींना आपले गुरु मानले, असे तिच्या भक्तिसाहित्यातील परंपरांमध्ये आढळते. मीराबाईसारख्या राजघराण्यातील भक्तीपरंपरेतील व्यक्तीने एका संताला गुरु मानणे, ही गोष्ट तत्कालीन सामाजिक चौकटींच्या पलीकडे जाणारी होती.

काशी नरेश, झाली राणी आणि मीराबाई यांच्याशी संत रविदासजींच्या संबंधांच्या कथाही संतपरंपरेत सांगितल्या जातात. या कथांचे तपशील विविध स्रोतांमध्ये वेगवेगळे आढळतात; मात्र त्यातून एक समान संदेश पुढे येतो. "आध्यात्मिक श्रेष्ठत्वाला जात, पद किंवा संपत्तीच्या भिंती रोखू शकत नाहीत."

इतर संतांशी आध्यात्मिक संवाद-

     संत रविदासजी हे भक्ती आंदोलनाच्या व्यापक प्रवाहातील महत्त्वाचे संत होते. कबीर, नामदेव, गुरु नानक आणि इतर संतपरंपरांशी संबंधित अनेक उल्लेख भक्तिसाहित्यात आढळतात.काही परंपरांमध्ये रविदासजींची गुरु नानकांशी भेट झाल्याचेही वर्णन आहे. अशा भेटींच्या अचूक ऐतिहासिक कालक्रमाबाबत विद्वानांमध्ये मतभेद आहेत; त्यामुळे त्याकडे संतपरंपरेतील उल्लेख म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.मात्र यामागील आध्यात्मिक समानता महत्त्वाची आहे.ईश्वर एक आहे, माणूस समान आहे आणि भक्तीचा मार्ग सर्वांसाठी खुला आहे.

 

  *विरोधाच्या काळातही अढळ श्रद्धा-

     संत रविदासजींच्या जीवनाशी संबंधित काही परंपरांमध्ये तत्कालीन सत्ताधाऱ्यांकडून त्यांच्यावर धर्मांतरासाठी दबाव आणण्याच्या कथाही आढळतात. विशेषतः सिकंदर लोदीच्या काळाशी संबंधित असे उल्लेख काही स्रोतांमध्ये केले जातात.

या कथनांच्या ऐतिहासिक तपशिलांबाबत विविध मते आहेत. मात्र संत रविदासजींच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक महत्त्वाचा पैलू यातून अधोरेखित होतो की स्वतःच्या आध्यात्मिक श्रद्धेवर त्यांचा अढळ विश्वास होता.

त्यांची भक्ती भीतीवर आधारित नव्हती; ती अनुभवावर आणि आत्मविश्वासावर आधारित होती.

मृदू स्वभाव, पण विचारांमध्ये निर्भयता-

      रविदासजींचा स्वभाव अत्यंत मृदू आणि विनम्र होता. परंतु विनम्रता म्हणजे कमजोरी नव्हे, हे त्यांच्या जीवनातून दिसते.

ते कोणाशी वैर करीत नसत; परंतु चुकीच्या सामाजिक प्रथा, जातिभेद आणि माणसामाणसांत निर्माण केलेल्या कृत्रिम भिंतींविरुद्ध त्यांची भूमिका स्पष्ट होती.

त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक विलक्षण संगम होता तो म्हणजे 

'वाणीमध्ये नम्रता,  विचारांमध्ये निर्भयता,  आचरणात साधेपणा,

श्रमात प्रतिष्ठा, भक्तीत तन्मयता  आणि मानवतेत व्यापकता.'

 

रविदासजी : कवीपेक्षा आधी भक्त-

      संत रविदासजींच्या रचनांकडे केवळ साहित्य म्हणून पाहणे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक महत्त्वाचा भाग दुर्लक्षित करण्यासारखे ठरेल. ते प्रथम भक्त होते. त्यांच्या अंतःकरणात उमटलेल्या आध्यात्मिक अनुभूती सहजपणे पदरूपाने व्यक्त झाल्या. म्हणून त्यांच्या वाणीत अलंकारिक प्रदर्शनापेक्षा अनुभूतीची ताकद अधिक जाणवते. त्यांच्या भक्तीमध्ये दीनता आहे; पण ही दीनता न्यूनगंडाची नाही. ती परमात्म्यापुढील समर्पणाची आहे.त्यांच्या जीवनात आत्मविश्वास आणि आत्मसमर्पण हे दोन्ही एकाच वेळी दिसतात.

मानवतावादी दृष्टिकोन -

संत रविदासजींची भक्ती केवळ वैयक्तिक मोक्षासाठी नव्हती. त्यांच्या आजूबाजूच्या समाजातील दुःख, अन्याय, भेदभाव आणि उपेक्षा यांची त्यांना जाणीव होती.म्हणूनच त्यांचा संदेश हा केवळ “मी आणि माझा ईश्वर” एवढ्यापुरता मर्यादित राहत नाही. तो पुढे जाऊन सांगतो की 

माझी भक्ती तेव्हाच अर्थपूर्ण आहे, जेव्हा माझ्या सभोवतालच्या माणसाचे दुःख मला जाणवते.यामुळे त्यांच्या विचारांना मानवतावादी परिमाण प्राप्त झाले.

संतपरंपरेने भारताला दिलेली देणगी-

     संत रविदासजींच्या विचारांचा व्यापक विचार केला तर संतपरंपरेने भारतीय समाजाला काही महत्त्वपूर्ण देणग्या दिल्या  ईश्वरभक्ती आणि आध्यात्मिक जागृती..!

सामाजिक समरसतेचा संदेश-

      जन्माधारित भेदभावाविरुद्ध विचार, सामाजिक कुरीतींविरुद्ध जनजागृती, मानवी प्रतिष्ठा, बंधुता आणि परस्पर सहकार्याची भावना यामुळे संतांचे कार्य केवळ धार्मिक नव्हते. ते समाजघडणीचे कार्य होते.

संत रविदासजींचे प्रेरणादायी जीवन-

        संत रविदासजींच्या जीवनातील अनेक गुण आजच्या पिढीसाठीही प्रेरणादायी आहेत.

ते मृदू स्वभावाचे आणि महान विचारांचे होते. ते साधे जीवन आणि उच्च विचार यांचे प्रतीक होते.

ते प्रामाणिक श्रमाला प्रतिष्ठा देत होते. ते सुख-दुःखात समभाव ठेवत होते.ते संतसेवा आणि मानवसेवा यांना महत्त्व देत होते.त्यांची भक्ती अढळ आणि निष्ठावान होती.त्यांना आपल्या सामाजिक परिस्थितीबद्दल न्यूनगंड नव्हता.ते आपल्या पारंपरिक कामात प्रामाणिक राहूनही आध्यात्मिक उंची गाठू शकतात, हे त्यांनी सिद्ध केले.त्यांनी लोकभाषेतून मोठे तत्त्वज्ञान सामान्य माणसापर्यंत पोहोचवले.

ते मौलिक आणि निर्भय विचारवंत होते. त्यांच्या अंतःकरणात दीन-दुःखितांविषयी करुणा होती.आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे ते अहंकाररहित, राग-द्वेषरहित आणि विनम्र भक्त होते.

आजच्या काळात संत रविदासजींची आवश्यकता-

       आज विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि शिक्षणाने जग मोठ्या प्रमाणावर पुढे गेले आहे. परंतु माणसामाणसांतील भेद, सामाजिक दुरावा, असमानता, पूर्वग्रह आणि अहंकार अजूनही विविध स्वरूपात दिसतात.

विशेषतः जातीय दुरावा आणि द्वेषाच्या घटना किंवा भावना समाजाच्या एकात्मतेसमोर आव्हान निर्माण करतात. अशा परिस्थितीत संत रविदासजींच्या जीवनाचा आणि विचारांचा पुनर्विचार करण्याची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवते.

        संत रविदासजींच्या काळातही जातिभेद आणि सामाजिक विषमता होती; परंतु त्या परिस्थितीचा त्यांच्या मनातील मानवतेवर, भक्तीवर किंवा समतेच्या विचारांवर कधीही नकारात्मक प्रभाव पडला नाही. उलट, ज्या समाजव्यवस्थेत भेदभाव होता, त्याच समाजात त्यांनी प्रेम, समता, बंधुता आणि समरसतेचा विचार अधिक निर्भयपणे मांडला.

त्यांनी कोणत्याही समाजघटकाविषयी द्वेष निर्माण केला नाही. त्यांनी अन्यायाला विरोध केला; परंतु माणसाला माणसापासून दूर केले नाही.त्यांनी जातिभेदाला नाकारले;परंतु त्यासाठी समाजात वैर निर्माण करण्याऐवजी सर्वांना समान मानणाऱ्या मानवतावादी समाजाची कल्पना मांडली.आज जातीय द्वेषाला उत्तर देण्यासाठी आणखी द्वेषाची आवश्यकता नाही; त्यासाठी संत रविदासजींच्या समतेच्या विचारांची, मानवतेच्या दृष्टिकोनाची आणि सामाजिक समरसतेच्या संस्कारांची आवश्यकता आहे.

      समाजातील प्रत्येक घटकाने एकमेकांकडे पूर्वग्रहाने नव्हे, तर माणूस म्हणून पाहणे, श्रमाचा सन्मान करणे, जन्मावरून श्रेष्ठ-कनिष्ठतेचे मापदंड नाकारणे आणि परस्परांच्या सुख-दुःखात सहभागी होणे हीच त्यांच्या विचारांना खरी आदरांजली ठरेल.

 

६५०वे प्रकाश पर्व : विचारांच्या पुनर्जागरणाचे पर्व-

     संत रविदासजींच्या ६५०व्या प्रकाश पर्वाच्या निमित्ताने त्यांच्या जीवनाचा आणि विचारांचा व्यापक परिचय करून घेण्याची संधी निर्माण झाली आहे.

‘प्रकाश पर्व’ म्हणजे केवळ एका संताच्या जन्माचे स्मरण नव्हे. तो त्यांच्या विचारांचा प्रकाश पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचा संकल्प आहे.

      आज या प्रकाश पर्वाचा खरा अर्थ असा की 

जातीय भेदभावाच्या अंधारात समतेचा प्रकाश,

द्वेषाच्या अंधारात प्रेमाचा प्रकाश,अन्यायाच्या अंधारात न्यायाचा प्रकाश,

अहंकाराच्या अंधारात विनम्रतेचा प्रकाश,आणि सामाजिक दुराव्याच्या अंधारात बंधुतेचा प्रकाश प्रज्वलित करणे.

        संत रविदासजींच्या विचारांचा प्रभाव समाजामध्ये अधिकाधिक वाढणे ही आजच्या काळाची गरज आहे. त्यांच्या जीवनातील भक्ती, समता, करुणा, सेवा, श्रमप्रतिष्ठा आणि मानवतेचा संदेश शाळा, महाविद्यालये, कुटुंबे आणि समाजजीवनात पोहोचला, तर सामाजिक समरसतेच्या दिशेने निश्चितच सकारात्मक वाटचाल होऊ शकते.

        संत रविदासजींचे जीवन म्हणजे एका सामान्य परिस्थितीत जन्मलेल्या माणसाने भक्ती, परिश्रम, चारित्र्य, विचार आणि मानवतेच्या बळावर प्राप्त केलेल्या असामान्य उंचीची कथा आहे.त्यांनी आपल्याला शिकविले की माणसाची ओळख त्याच्या जन्माने नव्हे, तर त्याच्या कर्माने आणि आचरणाने होते. हातात श्रम, हृदयात भक्ती, मनात समता आणि आचरणात मानवता असेल तर कोणतीही सामाजिक परिस्थिती माणसाच्या आध्यात्मिक उंचीला रोखू शकत नाही.

आज समाजात जातीय दुरावा किंवा द्वेष वाढत असताना संत रविदासजींचे जीवन आपल्याला एक महत्त्वाचा मार्ग दाखवते तो म्हणजे द्वेषाला द्वेषाने उत्तर न देता समतेने, भेदभावाला मानवतेने आणि दुराव्याला बंधुतेने उत्तर द्यायचे. ज्या जातीय आणि सामाजिक विषमतेचा त्यांच्या जीवनावर परिणाम होऊ शकला नाही, उलट ज्यावर त्यांनी आपल्या समतेच्या विचारांनी मात केली, त्या विचारांची आजच्या समाजाला अधिक गरज आहे.

      म्हणूनच संत रविदासजी केवळ एका समाजाचे, एका पंथाचे किंवा एका काळाचे संत नाहीत. ते समता, सामाजिक समरसता, मानवता आणि भक्तीचा सार्वकालिक संदेश देणारे संत आहेत.

त्यांच्या ६५०व्या प्रकाश पर्वाच्या निमित्ताने त्यांच्या विचारांचा प्रकाश केवळ उत्सवापुरता मर्यादित न राहता समाजाच्या प्रत्येक स्तरापर्यंत पोहोचणे, त्यांच्या समतेच्या विचारांचा प्रभाव अधिकाधिक वाढणे आणि तो आपल्या आचरणातून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविणे हीच आजच्या काळाची खरी गरज आणि संत रविदासजींना वाहिलेली खरी आदरांजली ठरेल.

जातीय द्वेषाच्या अंधारावर समतेचा प्रकाश, सामाजिक दुराव्यावर बंधुतेचा प्रकाश, भेदभावावर मानवतेचा प्रकाश आणि निराशेवर भक्तीचा प्रकाश हाच संत रविदासजींच्या जीवनाचा खरा संदेश आहे.

संत शिरोमणी रविदासजींच्या चरणी विनम्र अभिवादन!  त्यांच्या समतेच्या विचारांना नमन!

आणि सामाजिक समरसतेच्या प्रकाशाला मनःपूर्वक वंदन! 

 

---रणदीप बिसने 

हिंगणघाट