संत रविदास - समाज प्रोबोधनाचा वाटाड्या - रणदीप बिसने

संत रविदासजी : भक्ती, समरसता आणि मानवतेचा महामार्ग दाखविणारे महान संत*

 

         भारतभूमी ही संत, ऋषी, महात्मे आणि समाजसुधारकांची भूमी आहे. या भूमीवर अनेक संतांनी आपल्या आचरणातून आणि विचारांतून समाजाला नवी दिशा दिली. त्यांनी केवळ ईश्वरभक्तीचा मार्ग दाखविला नाही, तर माणसामाणसांतील भेद दूर करून समता, बंधुता, करुणा, सेवा आणि सामाजिक समरसता यांचा संदेश दिला. या महान संतपरंपरेतील अत्यंत तेजस्वी आणि प्रभावी व्यक्तिमत्त्व म्हणजे संत शिरोमणी रविदासजी.

       संत रविदासजींचे जीवन पाहिले की एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते की माणसाची श्रेष्ठता त्याच्या जन्मात नसते तर ती त्याच्या कर्मात, चारित्र्यात, विचारांत, भक्तीत आणि मानवतेच्या सेवेत असते. म्हणूनच त्यांच्या विचारांना आजही समाजजीवनात विशेष महत्त्व आहे.

        विशेष म्हणजे सन २०२६-२७ हे संत रविदासजींच्या ६५०व्या प्रकाश पर्वाशी संबंधित वर्ष म्हणून विविध ठिकाणी साजरे केले जात आहे. २९ जुलै २०२६ रोजी वाराणसीतील सीर गोवर्धनपूर या संत रविदासजींच्या जन्मस्थळापासून ६५०व्या प्रकाश पर्वाच्या निमित्ताने विविध उपक्रमांना प्रारंभ झाल्याचे अधिकृत निवेदनांत नमूद आहे. या निमित्ताने त्यांच्या समता, करुणा, सेवा, भक्ती, सामाजिक न्याय आणि सामाजिक समरसतेच्या विचारांचा प्रसार करणे क्रमप्राप्त ठरते .

 

साध्या परिस्थितीतून घडलेले असामान्य व्यक्तिमत्त्व-

       संत रविदासजींच्या जन्माविषयी विविध संतपरंपरा आणि ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये काही मतभेद आढळतात. माघ पौर्णिमेला काशी परिसरातील सीर गोवर्धनपूर येथे त्यांचा जन्म झाल्याची परंपरा सर्वाधिक प्रचलित आहे. त्यांच्या जन्मकाळातील समाजरचनेत जातिभेद आणि उच्च-नीचतेच्या कल्पनांचा प्रभाव होता.

परंतु संत रविदासजींनी परिस्थितीला दोष देत बसण्याऐवजी परिश्रम, प्रामाणिकपणा, भक्ती आणि सदाचार यांचा स्वीकार केला. परंपरेनुसार त्यांनी आपल्या कुटुंबाचा पारंपरिक व्यवसाय केला. हाताने काम करण्यास त्यांनी कधीही कमीपणा मानला नाही.यातून त्यांच्या जीवनातील एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो तो म्हणजे 

“श्रमाची प्रतिष्ठा हीच खरी प्रतिष्ठा आहे.”

ते गृहस्थ होते; परंतु गृहस्थ जीवन जगताना त्यांची वृत्ती आसक्त नव्हती. कमळ जसे पाण्यात राहूनही पाण्याने अलिप्त राहते, त्याप्रमाणे संसारात राहूनही मन ईश्वराशी जोडून ठेवता येते, हे त्यांनी आपल्या आचरणातून दाखवून दिले.

प्रामाणिक श्रम आणि संतसेवा -

संत रविदासजींच्या जीवनात प्रामाणिक कमाईला मोठे स्थान होते. श्रमातून मिळालेल्या उत्पन्नावर समाधान मानणे आणि त्यातून गरजूंची सेवा करणे हा त्यांच्या जीवनाचा भाग होता.

संत, साधू आणि गरजू व्यक्ती त्यांच्या दारी आली तर तिचा सन्मान करणे, शक्य ते साहाय्य करणे, दीन-दुःखितांबद्दल करुणा बाळगणे या गुणांमुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला भक्तीबरोबरच मानवतेची जोड मिळाली.

त्यांची भक्ती ही केवळ मंदिरातील पूजा किंवा कर्मकांडापुरती मर्यादित नव्हती. माणसाची सेवा, दुःखितांबद्दल करुणा आणि प्रत्येक जीवात परमात्म्याचे दर्शन हीच त्यांच्या भक्तीची खरी दिशा होती.

भक्ती म्हणजे परमात्म्याशी एकरूप होणे-

       संत रविदासजींच्या विचारविश्वाचा केंद्रबिंदू म्हणजे भक्ती. त्यांच्यासाठी ईश्वर हा दूरवरचा किंवा केवळ विशिष्ट स्थळी असणारा नव्हता. तो प्रत्येक जीवाच्या अंतःकरणात आहे, अशी त्यांची अनुभूती होती.

त्यांच्या प्रसिद्ध पदातील ओळी—

“प्रभुजी तुम चंदन हम पानी,

जाकी अंग-अंग बास समानी।”

      या ओळींमधून भक्त आणि परमात्मा यांच्यातील अतूट नाते व्यक्त होते. चंदन आणि पाणी एकत्र आले की पाण्यालाही चंदनाचा सुगंध प्राप्त होतो; त्याचप्रमाणे परमात्म्याच्या सान्निध्यात भक्ताचे जीवन सुगंधित होते, अशी सुंदर आध्यात्मिक कल्पना या पदातून व्यक्त होते.

रविदासजींनी गोविंद, राम, कृष्ण, केशव, कान्हा, बनवारी, दीनदयाळ, गोपाल, माधो, नरहरी अशा विविध नावांनी परमेश्वराला संबोधले. नाव वेगवेगळे असले तरी परमसत्ता एकच आहे, ही व्यापक दृष्टी त्यांच्या भक्तीत दिसते.

      *जातिभेदाविरुद्ध स्पष्ट भूमिका* 

        संत रविदासजींच्या विचारांतील सर्वात महत्त्वाचा पैलू म्हणजे जातिभेदाला दिलेले आव्हान.त्यांच्या काळातील सामाजिक रचनेत जन्मावर आधारित श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या कल्पना प्रबळ होत्या. परंतु रविदासजींनी या कल्पनेला मान्यता दिली नाही. त्यांच्या दृष्टीने मनुष्याची किंमत त्याच्या जन्मामुळे नव्हे, तर त्याच्या कर्म, आचार, चारित्र्य आणि भक्तीमुळे ठरते.त्यांच्या नावावर प्रचलित असलेल्या पदातील अत्यंत महत्त्वाच्या ओळी आहेत- 

“रविदास जन्म के कारणे होत न कोऊ नीच,

नर को नीच करि डारि है ओछे करम की कीच।”

     अर्थात, जन्मामुळे कोणीही नीच होत नाही; माणसाला नीचत्वाकडे नेणारी गोष्ट म्हणजे त्याची वाईट कर्मे.ही भूमिका त्या काळाच्या सामाजिक संदर्भात अत्यंत महत्त्वाची होती. जन्म हा माणसाच्या श्रेष्ठतेचा मापदंड नाही; त्याचे कर्म आणि चारित्र्य हेच त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचे खरे मापदंड आहेत, हा विचार त्यांनी आपल्या जीवनातून आणि वाणीतून मांडला.

“जाति से कोई ऊँचे पद पर नहीं पहुँचा”

माणूस मोठा होतो तो जन्मामुळे नव्हे. ईश्वरभक्ती, विद्या, कर्मठता, चारित्र्य, श्रद्धा, उदारता, कर्तव्यपरायणता आणि मानवतावादी दृष्टिकोन या गुणांमुळे त्याचे व्यक्तिमत्त्व मोठे होते.संत रविदासजींच्या जीवनाकडे पाहिले तर हेच सत्य दिसते. सामाजिक दृष्ट्या सामान्य समजल्या जाणाऱ्या परिस्थितीत जन्मूनही त्यांनी आपल्या आध्यात्मिक साधनेच्या आणि मानवतावादी विचारांच्या बळावर समाजाच्या मनावर अमिट ठसा उमटवला.त्यांच्या संतपरंपरेत विविध सामाजिक स्तरांतील संतांचा समावेश होता. परंपरेनुसार स्वामी रामानंदांच्या शिष्यपरंपरेत धन्ना, सेना, कबीर आणि रविदास यांसारख्या विविध सामाजिक पार्श्वभूमीच्या व्यक्तींचा उल्लेख येतो. यामधून भक्तीच्या क्षेत्रात जन्माधारित भेदांना गौण स्थान मिळाल्याचे दिसते.

 

*स्वामी रामानंदांचे शिष्यत्व*

      संत रविदासजी आणि स्वामी रामानंद यांच्या संबंधांविषयी भक्तिपरंपरेत अनेक उल्लेख आढळतात. परंपरेनुसार रविदासजींनी स्वामी रामानंदांकडून आध्यात्मिक मार्गदर्शन घेतले.या परंपरेचा मूलभूत संदेश असा आहे की परमात्म्याच्या दृष्टीने कोणताही मनुष्य लहान किंवा मोठा नसतो.

रविदासजींनी गुरूच्या मार्गदर्शनातून भक्तीचा मार्ग अधिक दृढ केला. परंतु त्यांनी आपला पारंपरिक व्यवसाय सोडला नाही. हाताने काम करीत असतानाच ते भक्ती, चिंतन आणि भजनात रमले. त्यामुळे त्यांचे जीवन कर्म आणि भक्ती यांचा सुंदर समन्वय म्हणून पाहता येते.

*लोकभाषेतून अध्यात्माचा संदेश*

      रविदासजींच्या कार्याचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी आपले विचार लोकांना समजतील अशा सोप्या, सहज आणि लोकाभिमुख भाषेत व्यक्त केले.

*अवघड तात्त्विक संकल्पना-

 सामान्य माणसाला समजतील अशा पद्धतीने मांडण्याची त्यांची हातोटी होती. त्यामुळे त्यांची वाणी विद्वानांपुरती मर्यादित राहिली नाही; ती सामान्य जनतेच्या हृदयापर्यंत पोहोचली.त्यांच्या रचनांमध्ये भक्ती आहे, अध्यात्म आहे, सामाजिक प्रश्नांची जाणीव आहे आणि मानवतेचे व्यापक दर्शनही आहे.

     *‘बेगमपुरा’ : एका आदर्श समाजाची कल्पना-

        संत रविदासजींच्या विचारांमध्ये ‘बेगमपुरा’ ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची आहे.

त्यांच्या प्रसिद्ध पदाची सुरुवात

“बेगमपुरा शहर को नांव,

दूख अन्दोह नाहीं तिहि ठांव।”

अशी होते.

‘बेगमपुरा’ म्हणजे दुःख, भय, अन्याय, शोषण आणि भेदभाव नसलेले समाजजीवन अशी या संकल्पनेची व्यापक व्याख्या करता येईल.

ही केवळ एखाद्या काल्पनिक शहराची कल्पना म्हणून पाहण्यापेक्षा न्याय्य, समताधिष्ठित आणि मानवी प्रतिष्ठेला स्थान देणाऱ्या समाजव्यवस्थेचे स्वप्न म्हणून पाहता येते... क्रमशः -